Изге Язма: Гыйбрәтле сүзләр
Author: Институт перевода Библии
Date: 2019-04-18T10:40:06.106531+00:00

Изге Язма

Изге Язма

1. Гыйбрәтле Сүзләр
2. Сүзлек
3. Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
4. Исраилнен Унике Тармагы

5. Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

6. Географик Карталар

Кереш сүз

Хөрмәтле укучылар, сезнең игътибарга Изге Язманың хәзерге татар телендә беренче тапкыр нәшер ителгән тулы җыентыгын тәкъдим итәбез.

Изге Язма грек телендә «библиа» (китаплар) дип атала, чөнки ул 66 мөстәкыйль язмадан тора. Мәсихчеләр (христианнар) традициясендә Изге Язма төп ике зур өлешкә бүленә: Тәүрат, Зәбур, пәйгамбәрләрнең язмаларын, шигъри һәм гыйбрәтле сүзләр китапларын үз эченә алган беренче өлеш – Иске Гаһед (килешү), ә икенчесе Яңа Гаһед дип атала.

Иске Гаһедне тәшкил иткән 39 китап, күп кенә галимнәрнең фикеренчә, безнең эрага кадәр XV гасырда языла башлап, якынча бер мең ел дәвамында иҗат ителгән. Әлеге китаплар борынгы яһүд һәм өлешчә арамей телләрендә язылган. Иске Гаһед дини яктан гына түгел, ә бәлки мәдәни һәм тарихи яктан да гаять зур әһәмияткә ия булган, Аллаһы белән Исраил халкы арасындагы мөнәсәбәтләрне яктырта торган, яһүдиләр һәм мәсихчеләр өчен изге саналган борынгы китаплар тупланмасыннан гыйбарәт. Әлеге тупланманың беренче биш китабын – Тәүрат, икенче төрле «Муса пәйгамбәрнең биш китабы» дип тә йөртәләр, чөнки Үзе сайлап алган Исраил халкына Аллаһы Үзенең канун-кагыйдәләрен шушы пәйгамбәр аша иңдерә. Тәүратның беренче китабы («Яратылыш») Аллаһы Тәгаләнең боерыгы белән дөнья-галәмнең һәм андагы бар нәрсәнең, шул исәптән беренче кешеләрнең бар ителүе, барча халыкларның нәсел атасы Адәм белән нәсел анасы Һаваның, Аллаһы әмеренә буйсынмыйча, дөньяны гөнаһка кертүләре турындагы хикәяләрдән башлана. Тәүратның калган дүрт китабында исраилиләрнең дүрт йөз ел дәвамында Мисырда кичергән коллык газапларыннан котылулары, Аллаһы тарафыннан вәгъдә ителгән Кәнган җирләренә сәфәр кылулары һәм Муса пәйгамбәр аша Аллаһыдан бирелгән дин кагыйдәләре вә төп кануннар бәян ителә. Шуннан соңгы китапларда исраилиләрнең Кәнган җирен яулап алулары, аларның шундагы көнкүрешләре, Исраил патшалары алып барган сугышлар, аларның уңыш-казанышлары, җиңү-җиңелүләре турында сүз бара.

Иске Гаһед стиль-язылыш ноктасыннан төрле характердагы китапларны берләштерә. Исраил дәүләтенең юлбашчы-җитәкчеләре һәм пәйгамбәрләре, башка халыкларга бәйле вакыйгалар турында сөйләүче тарихи китаплар белән беррәттән тәнкыйди, үгет-нәсыйхәт яки киләчәккә фараз кылу рухында язылган пәйгамбәрлек китаплары да бар: аларда Исраил халкының Аллаһы юлыннан читкә тайпылуы тәнкыйтьләнә, Аллаһыга тугрылык саклау – бердәнбер дөрес юл икәнлеге раслана, алда көткән серле-шомлы вакыйгалар турында кинаяләп хәбәр ителә.

Иске Гаһедтә шулай ук Аллаһыны данлаучы мәдхияләр һәм җырлар, ялвару-догалар (Зәбур), тирән фәлсәфи уйланулар, тапкыр, хикмәтле сүзләр, үгет-нәсыйхәтләр дә («Әюб», «Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре», «Вәгазьче») урын алган.

Хәзерге ел исәбе белән, ягъни Гайсә Мәсих туган елдан санаганда, I гасырның икенче яртысында борынгы грек телендә (Рим империясе басып алган Исраилдә халыкара тел) иҗат ителгән Яңа Гаһед (Инҗил-шәриф) тупланмасы 27 китаптан тора. Анда кешелек дөньясы тарихында яңа дәверне башлап җибәргән Гайсә Мәсихнең тууы, Аның Мәсих буларак күрсәткән хезмәтләре, үлеме һәм үледән терелүе, күккә ашуы, Гайсә оештырган мәсихчеләр бердәмлегенең башлангыч чорында булып үткән вакыйгалар бәян ителә. Яңа Гаһед тупланмасының беренче дүрт китабы Гайсә Мәсихнең тормышына һәм Аның тәгълиматына багышланган. Әлеге китаплар Гайсәне үз күзләре белән күргән шәкерте Маттай, Гайсә шәкерте Петернең якын дусты Марк, Гайсә белән булган вакыйгаларның дөреслеген җентекләп тикшергән тарихчы Лүк, Гайсә белән бергә күп вакытлар уздырган һәм Аның якын дусты булган Яхъя тарафыннан иҗат ителгән. Лүк калдырган икенче язмада («Рәсүлләрнең эшләре») Гайсә Мәсих күккә ашканнан соңгы вакыйгалар – Аның шәкертләренә Изге Рухның иңүе, алар кылган могҗизалар, Гайсә турындагы куанычлы хәбәрнең мәҗүси халыклар арасында таралуы һәм Аңа иман китерүчеләрнең артканнан-артуы турында сүз бара. Яңа Гаһедтә шулай ук Паул һәм башка рәсүлләр язган хатлар да урын алган. Аларның эчтәлеген дини үгет-нәсыйхәтләр, чын мәсихчегә хас яшәү кагыйдәләре тәшкил итә. Бу үгет-нәсыйхәтләр вә кагыйдәләр бүгенге көндә дә үзенең тәрбияви әһәмиятен югалтмаган. Яңа Гаһеднең соңгы кисәгендә – «Ачылыш» китабында – Яхъя, образлы тел кулланып, Гайсәнең җиргә икенче тапкыр килүен, дөньяның хөкем ителүен һәм ахырда булачак вакыйгаларны тасвирлый.

Изге Язманың тулы җыентыгы бүгенге көндә биш йөзләп телгә, ә аның кайбер өлешләре якынча ике мең телгә тәрҗемә ителгән. Изге Язманы татар теленә тәрҗемә итү 1970 нче еллар уртасыда Изге Китапны тәрҗемә итү институты (ИПБ) тарафыннан башланды, һәм шушы эшнең нәтиҗәсе буларак 1986 нчы елда Инҗилнең беренче биш китабын тәшкил иткән «Яхшы хәбәр» дип исемләнгән китап басылып чыкты. 1990 нчы елларда әлеге эшкә тәрҗемәчеләрнең яңа төркеме җәлеп ителде. Татар телендәге әлеге китапны тәрҗемә итүдә һәм басмага әзерләүдә Изге Китапны тәрҗемә итү институтыннан тыш, «SIL» халыкара оешмасы, «Берләшкән Изге Китап җәмгыятьләре» (UBS), татар язучылары, Татарстан китап нәшрияты мөхәррирләре, галим филологлар, Татарстан фәннәр академиясе Тел, әдәбият һәм сәнгать институты (ИЯЛИ) хезмәткәрләре һәм Казан дәүләт университеты (КФУ) укытучылары катнашты.

Тәрҗемәчеләр, мөхәррирләр, шулай ук дин гыйлеме һәм борынгы яһүд, грек теле белгечләре текст белән эшләгәндә аның төп нөсхәгә мәгънәви яктан тәңгәл килүен һәм шул ук вакытта аңлаешлы булуын максат итеп куйдылар. Төп нөсхә дигәндә, халыкара танылган басмалар – яһүд телендәге Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм грек телендәге Novum Testamentum Graece (Nestle-Aland) күздә тотыла. Татар текстында башка борынгы чыганакларга нигезләнеп эшләнгән урыннар да бар. Андый очракта, мөһим саналган урыннарда, шул турыда искәрмәләр китерелә.

Әлеге басмада очраган кеше исемнәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәдә (Иске Гаһедтә – борынгы яһүд телендә, Яңа Гаһедтә – борынгы грек телендә) яңгыраганча – тартык авазлар үзгәрешсез калып, сузык авазлар татарчага якынайтып алынды. Текстта татар теленә гарәп чыганакларыннан кергән һәм халыкта киң таралу тапкан Ибраһим, Ягъкуб, Йосыф кебек татар исемнәре дә очрый. Аллаһыга һәм Гайсәгә бәйләнешле алмашлыклар зур хәрефтән язылды.

Китап ахырында сүзлек (андагы сүзләр текстта кечкенә «с» хәрефе белән тамгаланды), географик карталар, шулай ук Изге Язманың татар телендә моңарчы нәшер ителгән аерым өлешләре турындагы мәгълүмат белән танышырга мөмкин.

Татар телендәге әлеге басма ИЯЛИ һәм КФУ галимнәре тарафыннан рецензияләнеп, Россия фәннәр академиясе Тел белеме институтының уңай бәясен алды һәм рәсми рәвештә расланды. Татарстан митрополиясе дә китапка югары бәя бирде.

Изге Язма җыентыгы, бөек әдәби-тарихи мирас булып кына калмыйча, Аллаһы Тәгалә барлыкка китергән һәммә нәрсәнең – бөтен дөньяның, кешелекнең серләрен ачып бирә, Аллаһының табигатен, Аның күп нәрсәгә карата мөнәсәбәтен күрсәтә. Шуңа күрә һәр кешенең, әлеге китапны укып, Аллаһы Тәгаләнең асылына төшенү, үз тормышына карата Аллаһының ихтыярын белү мөмкинлеге бар.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты, әлеге басма белән эшләгән барлык кешеләргә үзенең олы рәхмәтен белдереп, Изге Язманың татар телендәге беренче тулы тәрҗемәсе укучыларда кызыксыну уятыр, һәм аларда илаһи тарих белән якынрак танышу теләге туар дигән өметтә кала.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты

Гыйбрәтле Сүзләр

Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31

1

Гыйбрәтле сүзләрнең файдасы

1^1Исраил хөкемдары Давыт углы Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре+
2зирәклек һәм нәсыйхәтнең асылын танып белергә, акыл көченең хикмәтле мәгънәләрен аңларга; 3акыллы гамәл-хәрәкәтләрнең, тәкъвалык, гаделлек, намуслылыкның кагыйдәләрен үзләштерергә;+
4гади кешегә – тапкыр булырга, яшь кешегә гыйлемдә һәм эш-гамәлдә үзенең сәләтен үстерергә ярдәм итәр+. 5Зирәк кеше, боларны тыңлап, белемен киңәйтер, аңлы кеше акыллы гамәлләр табар 6һәм дә бу гыйбрәтле вә хикмәтле сүзләрнең, зирәк затлар әйткән бу тәгъбирләрнең серләренә төшенер.

7Гыйлемнең башы – Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итү; зирәклекне һәм киңәш-нәсыйхәтне фәкать ахмаклар гына хәкарәт итә[*]+.

Зирәклекне көмеш эзләгән кебек эзлә

8Углым! Атаң нәсыйхәтен тыңла, анаң үгетен кире какма;+
9чөнки алар синең башыңа кидерелгән гүзәл таҗ һәм муеныңа тагылган нәфис бизәктер+.

10Углым! Гөнаһлылар сине үз якларына аударырга тырышсалар риза булма;+
11әгәр алар сиңа әйтсәләр: «Әйдә безнең белән, аулак җирдә тозак корып, гаепсезләрне сагалап торыйк,+
12аларны теге дөньяга олактыргандай, тере килеш кабергә күмгәндәй, җаннарын кыйыйк та,+
13һәртөрле мал-мөлкәтләрен алып, өйләребезне тутырыйк, 14шунда уртак малдан үзеңә дә өлеш чыгар», – дисәләр, аларга иярмә, сүзләрен тыңлама.

15Углым! Сак бул, алар белән бер юлга чыкма, алар сукмагына аяк басма;+
16чөнки аларның аяклары явызлыкка таба чаба, кан коярга ашыга+. 17Кошларның үз күзләре алдында аларны эләктерер өчен тозак кору – мәгънәсезлек; 18гөнаһлылар куйган тозак та бары аларның үз каннары коелуга, үз җаннары кыелуга гына китерәчәк. 19Чит кеше малына кызыккан һәркемнең юлы әнә шулай тәмамлана: комсызлыгы аны һәлак итә+.

20Зирәклек ул үзен урам чатларында белдерә, аның авазы мәйданнарда яңгырый+. 21Сүзләрен ул халык җыелган урыннарда, шәһәр капкалары алдында бәян итә:

22– Әй томана бәндәләр, кайчанга кадәр шулай беркатлы булып калырсыз?! Әй акылсызлар, кайчанга кадәр шулай ахмаклыктан тәм табарсыз?! Әй наданнар, кайчанга кадәр гыйлемне дошман итәрсез?!+
23Гыйбрәт итеп тыңлагыз: уемдагын сезнең өскә яудырам, сүзләремне сезгә җиткерәм. 24Мин өндәдем, ә сез тыңламадыгыз; сезгә кулымны суздым, сез игътибар итмәдегез+. 25Сез минем барлык мәслихәтләремне кире кактыгыз, шелтә сүзләремә колак салмадыгыз+. 26-27Шуңа күрә мин дә сезнең һәлакәтле язмышыгызга көлеп карармын; давыл кебек куркынычлы афәт, өермә кебек хәтәр бәла-каза өстегезгә ябырылганда, сезне кайгы һәм кысынкылык чолгап алганда, мин дә шатланып көләрмен+. 28Менә шул чакта мине чакырырлар, ә мин ишетмәм; мине эзләрләр, ләкин тапмаслар+. 29Чөнки алар гыйлемне хәкарәт иттеләр һәм үзләренә Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итү юлын сайламадылар; 30минем киңәшемне кабул итмәделәр, искәртүләремә колак салмадылар; 31менә шуның өчен алар үзләре сайлаган юллары һәм ниятләренең ачы җимешен татырлар+. 32Чөнки томаналарның дуамал кирелеге, акылсызларның ваемсызлыгы аларның үзләрен һәлакәткә илтәчәк. 33Ә инде мине тыңлаучы, явызлыклардан курыкмыйча, хәвефсез һәм имин яшәячәк.

2

21-2Углым! Әгәр син, зирәклекне үз күреп һәм күңелеңне фикер йөртүгә баглап, минем сүзләремне кабул итсәң һәм боерыкларымны хәтереңдә сакласаң,+
3гыйлемлеккә таба йөз тотып, үзеңә акыл эстәсәң, 4аны мәгъдәннән[*] көмеш эзләгән кебек, хәзинә эзләгән кебек тырышып эзләсәң,+
5син Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итүнең мәгънәсен аңларсың һәм Аллаһының асылына төшенерсең+. 6Чөнки зирәклекне бәндәсенә Раббы Үзе күндерә; гыйлемлек һәм акыл Аның теленнән төшә+. 7Раббы – күңеле саф адәмнәр өчен котылу, туры юлда булганнар өчен калкан+. 8Гадел бәндәләренең сукмакларын һәм тугры кешеләренең юлларын саклый Ул+.

9Шул чагында син тәкъвалык, гаделлек, намуслылык һәм һәртөрле игелекле юлның мәгънәсен аңларсың+. 10Зирәклек синең йөрәгеңә кереп урнашкач һәм гыйлемлек синең җаныңны биләп алгач, 11төплелек вә гакыл сине саклап торучылар булыр. 12Алар сине явызлык юлына төшүдән, ялган сөйләүчеләр коткысыннан, 13туры юлдан тайпылып, караңгылык сукмагына аяк басучылардан, 14эшләгән явызлыкларына куанучы, кылган азгынлыкларына сокланучы бәндәләрдән саклап торыр+. 15Гөнаһ кылучыларның сукмагы кәкре, алар шул кәкре сукмакларында адашып йөриләр+.

16-17Аллаһы иңдергән зирәклек белән акылыңа таянсаң, яшьлегендә ирен ташлап киткән, Раббысына антын оныткан чит хатынның юмакай тел белән күңелеңне йомшартырга тырышуына син һичкайчан алданмассың+. 18Юкса андый хатынның өе – әҗәлгә, йөргән юлы үлеләр аймагына илтә+. 19Аның янына кергән кире чыкмый һәм тормыш юлына бүтән аяк басмый. 20Шуңа күрә йөргән юлың яхшы кешеләр юлы булсын, аягың тәкъвалар сукмагыннан читкә тайпылмасын. 21Чөнки күңеле саф адәмнәр, туры юлда булганнар гына илдә яшәр+. 22Ә яманнар юк ителер, гөнаһ юлындагылар илдән куылыр+.

3

3^1Углым! Минем нәсыйхәтләремне онытма һәм боерыкларымны йөрәгеңдә сакла;+
2шулай эшләсәң, алар синең гомереңне озайтыр, имин яшәү елларыңны арттырыр+.

3Мәрхәмәт һәм тугрылык сине ташламасын; аларны муенса итеп муеныңа багла, йөрәгеңнең түренә язып куй+. 4Шул чакны син үзең дә Аллаһы каршында, кешеләр алдында мәрхәмәт һәм илтифат казанырсың.

5Бөтен йөрәгең белән Раббыга сыен, үз белдегеңә таянма+. 6Йөрер юлларыңда һәрвакыт Аллаһыны юлдаш ит, Ул синең адымнарыңны туры якка юнәлдерер+. 7Үзеңне акыл иясе дип санама; Раббыдан курык, Аны хөрмәт ит һәм явыз гамәлләрдән ерак тор+. 8Менә шулар синең тәнең өчен – шифа, сөякләрең өчен азык булыр.

9Раббыны малыңнан өлеш чыгарып һәм беренче уңышың белән хөрмәтлә+. 10Шулай итсәң, амбарларыңда түбәләмә муллык булыр, кисмәкләреңдә яңа шәраб чишмәләре ташып торыр+.

11Углым! Раббының сабагын кире какма, Аның шелтәсенә рәнҗемә;+
12ата кеше үзенең сөйгән углын ничек шелтәләсә, Раббы да Үзенең яраткан бәндәсен шулай шелтәли+.

13Акыл җыеп, зирәклеккә ирешкән адәм – менә кем ул бәхетле кеше! 14Зирәк акыл иясе көмеш тапкан кешедән баерак, һәм моңардан килгән табыш та алтын-көмештән килгән табышка караганда күпкә мулрак+. 15Зирәк акыл асылташлардан күп мәртәбә кыйммәтрәк, син теләгән бер нәрсә дә аның белән тиңләшә алмый+. 16Зирәк акыл иясенең уң кулында – гомер озынлыгы, сул кулында – байлык һәм хөрмәт+. 17Аның йөрер юллары – хозур-күркәм, атлаган сукмаклары тыныч-имин булыр. 18Зирәк акыл – аны казанучылар өчен тереклек агачы ул, аны саклап тотучылар өчен – бәхет+.

19Зирәк акылы белән Раббы җирне бар итте, күкләрне яратты+. 20Аның зирәк акылы белән упкыннар ачылды, болытлар яңгыр яудырды+.

21Углым! Син моны күз уңыңнан төшермә; сәламәт акылыңны һәм уйлап эш итүеңне сакла, 22шулай эшләсәң, алар синең җаның өчен яшәү һәм муеның өчен бизәк булырлар. 23Шулчак син үз юлыңнан хәвефсез һәм абынмыйча йөрерсең+. 24Йокларга яткач курыкмассың, йокың исә тыныч-тәмле булыр+. 25Көтелмәгән афәт килгәндә, яман бәндәләр сиңа һәлакәт белән янаганда – куркып калмассың;+
26чөнки Раббы синең таянычың булыр, Ул синең аягыңны тозакка эләгүдән саклап торыр.

27Хәлеңнән килгәндә, мохтаҗларга игелек күрсәтүдән баш тартма+. 28Яныңда әйберең була торып, күршеңә: «Бар, чык, иртәгә керерсең, шунда бирермен», – димә+. 29Синең янда шик-шөбһәсез яшәүче якыныңа мәкер тотма. 30Сиңа явызлык эшләмәгән кеше белән сәбәпсез ачуланышма. 31Көченә таянып, бүтәннәргә җәбер кылучы кеше белән ярышма, аның бер генә әмәлен дә үзеңә үрнәк итмә;+
32чөнки яманлык кылу – Раббы алдында зур кабахәтлек. Ә Раббы фәкать гадел гамәлле бәндәләре белән генә аралаша. 33Раббы Үзенең ләгънәтен яманнар өстенә яудыра, ә тәкъва бәндәләренең өйләренә фатихасын күндерә+. 34Мактанчык тәкәбберләрдән Ул көлә, тыйнак-күндәм бәндәләренә исә мәрхәмәтен күрсәтә+. 35Зирәк акыл шөһрәт казаныр, ә ахмаклардан мираска бары хурлык калыр.

4

4^1И угылларым, ата нәсыйхәтен тыңлагыз, үгетен аңларга тырышыгыз+. 2Мин сезгә игелекле сабак өйрәттем. Минем вәгазьләрне күңелегездә саклагыз. 3Чөнки мин дә үз атамның углы идем, үз анамның назлы-сөекле бердәнбер баласы идем. 4Атам мине өйрәтеп әйтте: «Күңелеңдә минем сүзләремне гомерең буе сакла, үгетләремне онытмыйча, озак яшә, – диде. –+
5Зирәклек эстә, акыл җый; исеңдә тот моны, һәм мин биргән үгет-нәсыйхәттән читкә тайпылма. 6Зирәк акыл сине ташламаса, ул сине имин яшәтер; аны ярат, һәм ул да сине үз күреп саклап торыр. 7Иң мөһиме – зирәклек; аны эстәп, бөтен барлыгың белән аның кодрәтен казан. 8Акыл көченең кадерен бел, һәм ул да сине югары күтәрер; син аңа сарылып торсаң, ул да сине данлы итәр;+
9гүзәл чәчәкләрдән такыялар үреп бирер, башыңа гаҗәеп таҗ кигезер»+.

10Тыңла, углым, һәм минем сүзләремне кабул ит, шулчак синең гомер елларың артыр+. 11Мин сиңа зирәклекнең сукмагын күрсәтәм, сине туры юлдан алып барам. 12Атлаганда, синең адымнарың ялгышмас, йөгергәндә, аякларың абынмас+. 13Нәсыйхәтемне нык тот, аны ташлама, сакла; чөнки ул – синең тормышыңдыр+. 14Иманы юклар сукмагына аяк басма, явызлар юлыннан йөрмә+. 15Ул юлдан кач, аңа кермә, аңардан читкә тайпыл, аны читләтеп үт. 16Чөнки гөнаһ ияләре яманлык эшләмәсәләр йоклый алмыйлар; кемне дә булса аяктан егылыр дәрәҗәгә җиткермәсәләр, аларның йокылары кача+. 17Чөнки аларның ашый торган азыгы – яманлык, эчә торган шәраблары – җәбер кылу.

18Тәкъваларның юлы таң нуры кебек, төшлек җиткәнгә кадәр яктылыгын арттырганнан-арттыра бара+. 19Яманнар юлы исә куе караңгылык кебек; алар нәрсәгә абынып егыласыларын да белмиләр+.

20Углым! Минем сүзләремә колак сал, мин әйткәннәрне күңелеңә беркетеп куй. 21Аларны күз уңыңнан төшермә; аларны йөрәгең түрендә сакла. 22Мәгәр бу сүзләремне күңеленә сеңдергән кеше үзенең яшәвеннән мәгънә табар һәм бөтен тәнен сәламәт тояр+. 23Барыннан да бигрәк йөрәгеңне сакла; чөнки йөрәк – тереклек чыганагы. 24Ялган сөйләүдән телеңне тый, хәйлә-мәкер сүзләрен авызыңнан алып ташла+. 25Күз карашың төз, керфекләрең туп-туры алга таба юнәлгән булсын. 26Аягың басасы юлны алдан яхшылап уйла, йөрисе юлларың нык-таза булсын+. 27Уңга да, сулга да тайпылма; аягыңны явызлык эзенә бастырма+.

5

51-2Углым! Һәр гамәлеңне, мин өйрәткәнчә, акыл белән, фикер йөртеп башкарыйм дисәң, күңелеңне минем зирәк акылыма багла, минем үгет-нәсыйхәтләремә колак сал++. 3Юкса чит хатынның иреннәре балдай татлы, сүзләре майдай йомшак тоелса да,+
4моның ахыры барыбер әремдәй ачы һәм ике кыры да үткен кылычтай һәлакәтле булыр+. 5Чит-ят хатынның аяклары үлемгә таба атлый, адымнары үлемне якынайта+. 6Тормыш бирүче юл турында уйламый ул; аның йөрер сукмаклары кәкре һәм үзгәрүчән; аларны ул үзе дә белми.

7Димәк ки, угылларым, фәкать мине тыңлагыз, минем телдән төшкән үгет сүзләреннән читкә тайпылмагыз. 8Йөрер юлыңны чит-ят хатын сукмагыннан ерак тот, аның өй ишегенә якын барма. 9Юкса сәламәтлегең – башкаларга, гомер елларың явыз кешеләргә сарыф ителер; 10көч-кодрәтең җимешеннән ятлар файдаланыр, хезмәтеңнең җимеше читләр өенә күчәр. 11Юкса соңыннан, бәдәнең-тәнең хәлсезләнгәч, ыңгырашып әйтерсең: 12«Нигә мин үгет-нәсыйхәтне кире кактым икән?! Йөрәгем ник шелтә сүзләрен игътибарга алмады икән?! 13Ни өчен акыл ияләренең, остазларымның үгетләрен тыңламадым, киңәшләренә колак салмадым икән?!» – диярсең. 14«Менә шуңа күрә дә халык, җәмәгать күзе алдында мин чак кына төрле хурлыклы хәлләргә төшми калдым», – дип офтанырсың.

15Эчәр суыңны үз күлеңнән ал, сусавыңны үз коеңның суы белән бас+. 16Синең чишмәң сулары урам буйлап акмасын, мәйданнарга ташкын булып җәелмәсен. 17-19Синең чишмәң мөбарәк булсын; ул бары синеке генә булсын, читләр белән уртак булмасын. Яшьлегеңдәге зифа боландай һәм гүзәл кыр кәҗәседәй сөекле хатының белән күңелең ач; аның кайнар күкрәкләре сине һәрвакыт ашкындырып торсын, аның сүрелмәс мәхәббәте белән ләззәтләнеп яшә+.

20И углым, нигә сиңа чит-ят хатын белән мавыгырга һәм чит-ят хатынның күкрәгенә сыенырга?! 21Мәгәр һәр кешенең гомер юлы Раббы күзе алдында, һәм Ул бәндәсенең бөтен гамәлләрен күреп-үлчәп тора+. 22Яман кеше һәрвакыт үз явызлыгының авына эләгә һәм үз гөнаһлары тозагында гомер кичерә. 23Ул, акылсыз гамәлләре күплегеннән тәмам юлдан язып, фатихасыз-нәсыйхәтсез үләчәк.

6

6^1Углым! Әгәр син якыныңа ярдәм вәгъдә итеп тә, икенче берәү хакын яклап кулың сузгансың икән,+
2син, димәк, телеңнән төшкән вәгъдәң тозагына каптың, авызыңнан чыккан сүзләр ятьмәсенә кереп буталдың. 3Углым, үзеңне коткару чарасына кереш: син – якыныңның ятьмәсендә; аның янына ашык, аягына егыл, коткаруын үтен. 4Йокыңны оныт, күз кабакларың йокымсырап йомылмасын. 5Аучы кулыннан – тау кәҗәсе кебек, кошчы авыннан – кош кебек, үзеңне коткар+.

6И ялкау, барып, әнә кырмысканы күр: ул ничек тырыша, гыйбрәт ал+. 7Аның өстеннән күзәтүче башлык та, идарәче дә, хөкемдар да юк. 8Әмма ул җәен, урак вакыты беткәнче, үзенә ризык әзерли+. 9И ялкау, кайчанга кадәр син ял итәрсең икән? Йокыңнан кайчан уянырсың икән+? 10«Бераз йоклап алыйм, бераз черем итеп алыйм, кулларыма ял биреп ятып торыйм» 11дигән арада өеңә, карак кебек, ярлылык килеп керер, өстеңә, юлбасар кебек, мохтаҗлык ябырылыр+.

12Яман кеше, хәйләкәр-алдакчы кеше үзенең авызыннан ялган сибеп йөрер;+
13күзләрен челт-мелт йомгалар, аякларын әрле-бирле айкар, бармаклары белән ишарәләп сөйләр+. 14Күңелендә мәкер булыр; һәрвакыт явызлык уйлап, гауга чыгарып йөрер. 15Шуңа күрә аның һәлакәте дә кисәктән булыр – аны көтмәгәндә бәреп егар, котылуга юл калдырмас+.

16Раббыны нәфрәтләндерә торган алты нәрсә бар, хәтта җиде нәрсә Аңа җирәнгеч:+
17тәкәббер күзләр, ялганчы тел, гаепсезгә кан коючы куллар,+
18усал ният-мәкер тулы йөрәк, явызлык юлында җитез чабучы аяклар,+
19ялган сөйләп шәһадәт бирүче шаһит[*] һәм кардәш-туганнар арасында җәнҗал-гауга тудыручы кеше+.

20Углым! Атаң нәсыйхәтен тыңла һәм анаң үгетен кире какма+. 21Алар һәрвакыт синең күңелең түрендә булсын, аларны муеныңа урап куй+. 22Йөрер юлларыңда алар сиңа туры юнәлеш күрсәтерләр; йокларга яткач, сине саклап торырлар; уянгач, синең белән дустанә әңгәмә корырлар. 23Чөнки нәсыйхәт ул – чыраг, үгет ул – яктылык, гыйбрәтле сүзләр – тормышка юлдыр+. 24Болар сиңа азгын хатын вәсвәсәсеннән, чит-ят хатынның юмакай теленнән саклану өчен кирәк+. 25Ул хатын үзенең гүзәллеге белән синең күңелеңне аздырмасын һәм керфек сирпүләре белән сине сокландыра алмасын+. 26Уйнашчы хатын сине бер телем икмәккә калдырыр; ә чит-ят хатын кадерле җаныңнан яздырыр.

27Берәү, өстендәге киемен яндырмыйча, куенында ут йөртә алырмы?! 28Яки берәү, аякларын пешермичә, утлы күмер өстендә йөри алырмы?! 29Үз якынының хатыны янына кергән кеше белән дә шулай була; кем андый хатынга кагыла, ул җәзасыз калмый. 30Ачыккан карак җанын саклау, тамагын туйдыру өчен урлашса, кешеләр аны артык хур күрмиләр; 31әмма урлаганда тотылса, ул зыян өчен җиде тапкыр артыграк итеп түли һәм өендә булган бөтен малын бирә+. 32Чит-ят хатын белән зина кылучының акылы зәгыйфь; моны эшләүче үзенең җанын харап итә+. 33Ул кыйналуга һәм мәсхәрә-хурлыкка дучар була, андый хурлык исә гомер буе онытылмый. 34Чөнки көнчелек – ир кешедәге ярсыткыч бер хис ул, үч алганда, ул хис беркемне аямый,+
35аны бернинди йолым хакы, бернинди ришвәт белән дә ризалаштырып, каплап булмый.

7

7^1Мин әйткән сүзләрне, углым, онытма, үгет-нәсыйхәтләремне күңелең түрендә сакла+. 2Нәсыйхәтләремә тугры булып яшә; минем өйрәтүемне күз алмасыдай кадерләп сакла+. 3Аларны бармакларыңа урап бәйлә, йөрәгеңә язып куй+. 4Зирәклеккә «кыз кардәшем» диген, ә акылга «туганым» дип эндәш. 5Шулчак син башка берәү хатынының да, юмакай телле чит-ят хатынның да вәсвәсәсенә бирелмәссең+.

6Бервакыт мин, төнге караңгылык төшә башлаган кичке эңгер-меңгер вакытта, өем тәрәзәсеннән рәшәткә аша урамга карап тора идем. 7-9Шулчак күрдем: кичке эңгер төшеп, караңгылана башлагач, жилбәзәк бер егет тәҗрибәсез яшь кешеләр төркеменнән аерылды да мәйдан аша урамны кисеп чыкты һәм ирле хатын яши торган өйгә таба юнәлде++. 10Ул арада өй ишегендә фахишәләрчә киенгән хәйләкәр хуҗа хатын күренде+. 11Аяклары өйдән чыгып китәргә җайланып торган, шау-шулы һәм тотнаксыз бер хатын иде ул. 12Урамдамы, мәйданнардамы – һәркайда, һәр почмакта ул мәкерле эшләр корып йөри иде+. 13Менә ул, егетне каршылап, аны кочаклап үпте һәм оятсыз кыяфәт белән аңа болай диде:

14– Татулык корбаны китереп, бүген менә үземнең нәзеремне үтәдем. 15Шуның өчен, сине күрим дип, каршыларга чыктым һәм теләгәнемне таптым. 16Ятагыма асыл келәмнәр, Мисыр парчалары җәйдем. 17Ятагыма мирра, сабур[*], дарчин хушбуйлары сиптем+. 18Әйдә, кер, иртәнгә кадәр күңел ачарбыз, сөешеп ләззәтләнербез. 19Чөнки ирем өйдә юк – ул ерак сәфәргә китте. 20Үзе белән бер янчык көмеш алды; ай тулганда гына кайтачак.

21Хатын, үзенең шушы ягымлы, җылы-йомшак сүзләре белән мавыктырып, егетне тәмам үзенә җәлеп итте+. 22Һәм егет, сугым үгезе кебек, ук каршына атылып чыккан болан кебек,+
23аучы тозагына очып кергән кош кебек, һәлак буласын абайламыйча хатын артыннан иярде.

24Шуңа күрә, и угылларым, мине тыңлагыз, сүзләремә дикъкать итегез. 25Күңелең чит-ят хатын мәкеренә алданмасын, аның бозык сукмакларында адашып йөрмәсен. 26Чөнки андый хатын күпләрне бәлагә төшерде, күп могтәбәрләрнең үлеменә сәбәпче булды. 27Чит-ят хатынның өе – кешене үлем йортына, һәлакәткә илтә торган юл башыдыр+.

8

8^1Зирәк акыл, хикмәтле акыл үз авазын сезгә ишеттермиме?!+
2Ул юл буйларындагы калкулыкларда, юл чатларында өндәп тора; 3шәһәр капкалары алдында, йорт ишекләре төбендә өндәп-чакырып тора:

4– И кешеләр, мин сезгә мөрәҗәгать итәм, минем өндәү авазым адәм балаларына юнәлтелгән! 5И аңсызлар, акыл белән эш итәргә өйрәнегез; и ахмаклар, акылга утырыгыз+. 6Тыңлагыз, чөнки мин бик мөһим нәрсәләр турында сөйлим, минем гыйбрәтле сүзләрем – чын хакыйкать. 7Чөнки минем телем бары хак сүз сөйли, алдау минем телем өчен ят һәм җирәнгеч. 8Минем авыздан чыккан сүзләр барысы да гадел; аларда мәкер дә, хәйлә дә юк. 9Акылы булган кешегә – аңлаешлы, гыйлем ияләре өчен тугры һәм хак алар. 10Минем тәгълимат көмештән дә, хәтта саф алтыннан да кадерлерәк, шуңа күрә мин өйрәткәнне кабул итегез+. 11Зирәк акыл якутлардан яхшырак, күңел теләгән һәр нәрсәдән кадерлерәк+.

12Мин, зирәк акыл, хикмәтле фикер белән дуслыкта яшим, төпле гыйлем эзлим. 13Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итү – явызлыкны дошман күрү дигән сүз; мин тәкәбберлекне, мин-минлекне өнәмим, золым юлына һәм мәкерле телләргә нәфрәт белән карыйм+. 14Миндә – үгет һәм аек акыл; мин – гакылның үзедер, һәм кодрәт тә миндәдер+. 15Минем кодрәтем белән патшалар патшалык итә, хөкемдарлар гаделлек урнаштыра. 16Минем кодрәтем белән түрә һәм башлыклар, җир йөзенең барлык хакимнәре гадел идарә итәләр. 17Мине яратучыларны мин яратам, һәм мине эзләүчеләр мине табарлар+. 18Байлык һәм кадер дә, җуелмас хәзинә һәм бәрәкәт тә – минем ихтыярда+. 19Минем җимешләрем алтыннан – иң саф алтыннан да гүзәлрәк, мин китергән файда саф көмешкә караганда күп югары+. 20Мин тәкъвалык юлыннан, гаделлек сукмагыннан йөрим 21һәм үземне яратучыларга байлык китерәм, аларның хәзинәләрен арттырам.

22Раббы Үз юлының башында ук, борын-борыннан, Үзенең илаһи гамәлләрен башкарырга керешкәнче үк, мине булдырды+. 23Җир-дөнья башлануга кадәр үк, әүвәлдән үк барлыкка килдем мин. 24Диңгез чоңгыллары әле булмаган вакытта ук, мул сулы чишмәләр-елгалар әле юк чакта ук тудым. 25-26Аллаһы әле җирне дә, кырларын да, дөньяның башлангыч туфрагын да барлыкка китермәгән вакытта, таулар әле үз урыннарына урнаштырылудан элек, калкулыклардан элек тудым мин+. 27Аллаһы күкләрне яратканда, мин анда идем. Аллаһы диңгез упкыны өстеннән офык сызыгын сызган чакта,+
28күк йөзенә болытлар урнаштырган, упкыннардан чишмә юлларын ныгыткан чакта,+
29сулар үз чикләреннән ташып чыкмасын дип, диңгезгә ярлар ихтыяр иткән, җиргә нигез терәкләр куйган чакта,+
30мин һөнәрче сыйфатында Аллаһы янында булдым, һәр заман, һәр көн Аның сөенече, һәрвакыт Аның янында куанучы булдым. 31Аллаһы бар иткән дөньяны һәм адәм балаларын күреп сөендем.

32Менә шулай, угылларым, мине тыңлагыз, бары миңа иярүчеләр бәхет табарлар!+
33Нәсыйхәтләремне тыңлагыз һәм акыл җыегыз; зирәк акылны кире какмагыз. 34Минем капкам янында, өем ишеге төбендә һәр көн, мине көтеп, уяу сакта торган кеше бәхеткә ирешер! 35Мине тапкан кеше тормыш юлын да табар һәм Раббысының илтифатын да казаныр+. 36Ә инде миңа каршы гөнаһ кылучы бөлгенлеккә төшәр; мине дошман күрүчеләр һәммәсе үлемне яр итәрләр.

9

9^1Зирәклек, җиде багана күтәреп, үзенә йорт салды, 2хайван чалды, тәмләткечләр кушып, шәраб куйды, аш табыны әзерләде+. 3Аннан, асрауларын җибәреп, шәһәрнең калку урыннары өстеннән игълан әйттерде:+

4– Кемгә акыл кирәк, монда килегез!

Акылы сай булганнарны да чакырды:

5– Килегез, минем ашны ашагыз, мин хәзерләгән шәрабтан авыз итегез;+
6акылсыз эшләрегезне ташласагыз, имин яшәрсез; акыллы юлда йөрегез, – диде.

7Мәсхәрәләп көлүченең сүзен дөресләсәң – мыскыл алырсың, яманны шелтәләсәң – хурлыкка калырсың. 8Мәсхәрәләп көлүчене шелтәләмә, юкса сине күрәлмас булыр; зирәкне шелтәлә – ул сине яратыр+. 9Нәсыйхәтне зирәк кешегә җиткерсәң, ул тагы да зирәгрәк булыр; гадел кешене өйрәтсәң, ул белемен арттырыр+.

10Зирәклекнең башы – Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итү; Раббының мөкатдәслегенә төшенү – акыллылык+. 11Чөнки зирәк акыл синең гомер көннәреңне арттырыр һәм гомер елларыңны озайтыр+. 12Зирәк икәнсең, бу сиңа үзең өчен кирәк; мәсхәрәле көлүче икәнсең, михнәте дә үз өстеңә төшәр.

13Аңгыралык – берни белмәс гаугалы-аңсыз хатын –+
14-15үз эшләре белән урамда үтеп-сүтеп йөрүче ирләрне җәлеп итәр өчен, өенең ишеге төбенә чыгып яки шәһәрнең берәр калкурак җиренә менеп, урындыкка утырыр да:

16– Кемгә акыл кирәк, монда килегез! – дип чакырыр; акылы сай булганнарга: – 17Урлап эчкән су татлы, урлап ашаган икмәк тәмле, – дип вәсвәсә салыр+.

18Егет белми ки, анда кергәннәр инде мәет, үлем ияләредер.

10

Сөләйман патшаның хикмәтле сүзләре

10^1Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре.

Зирәк угыл атасын шатландырыр, ә акылсыз угыл анасын кайгы-хәсрәткә батырыр+.

2Нахак юл белән табылган хәзинә файда китермәс, тәкъвалык исә үлемнән коткарыр+.

3Раббы тәкъва бәндәсенең җанына ачыгырга юл куймас, яманның комсызлыгын исә кире кагар+.

4Ялкау куллар кешене фәкыйрь итәр, ә тырыш куллар баетыр+.

5Җәен үз вакытында ашлыгын урып-җыйган угыл акыллыдыр, ә урак өстендә вакытын йоклап уздырган угыл хурлык китерер.

6Тәкъва кешенең күңелендә мәрхәмәт булыр, яманның теле исә золым белән туеныр.

7Тәкъва кешенең истәлеге мөбарәк булыр, ә яманның исеме тиз онытылыр+.

8Зирәк кеше үгетне кабул итәр, ә ахмак телле абынып егылыр.

9Туры юлдагы кеше хәвефсез йөрер, ә кыек юлдагы тозакка эләгер+.

10Күз кысып ишарәләүче кеше бәлагә салыр, ә ахмак телле абынып егылыр+.

11Тәкъва кешенең теле – тормыш чишмәсе, ә яманның теле золым белән туеныр+.

12Нәфрәт хисе гауга тудырыр, әмма мәхәббәт хисе барлык гөнаһларны каплар+.

13Акыл иясенең авызыннан хикмәт чыгар, ә акылсызның сыртына чыбык төшәр+.

14Зирәкләр белем туплар, ә акылсыз кеше үзенең теле белән һәлакәтен якынайтыр+.

15Байның милке – куәтле шәһәрдер, ярлының бәласе – фәкыйрьлектер+.

16Тәкъва кешенең әҗере – тормышка юл, ә яманның табышы – җәзадыр+.

17Нәсыйхәткә тугры кеше тормыш бирүче юлдадыр, ә нәсыйхәтне кире кагучы адашып йөрер+.

18Нәфрәтен яшергәннең теле дә ялган сөйләр, ялган таратучы исә ахмак булыр.

19Күп сөйләү гөнаһка китерер, ә телен тыйган акыллы булыр+.

20Тәкъва кешенең сүзләре саф көмеш кебек, ә яманның күңеле буп-буш.

21Тәкъва кешенең теле күпләрне тукландыра, ә ахмак кеше акыл азлыгыннан харап була+.

22Раббының фатихасы кешене баета һәм кайгы-хәсрәттән коткара.

23Ахмак кеше өчен җинаять эшләү күңел ачу кебек, ә акыллы кешенең сөенече – зирәклектер+.

24Яман кешенең курыкканы үз башына килер, ә тәкъва кешенең теләге үтәлми калмас+.

25Яман кеше үзе чыгарган өермәдән юк булыр, ә тәкъва кешенең нигезе мәңгелек+.

26Теш өчен – серкә, күз өчен төтен ничек булса, йомышы төшкән кеше өчен ялкау да шундый+.

27Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итү гомерне озайтыр, ә яман кешеләрнең гомер еллары кыскара барыр+.

28Тәкъва кешеләрнең өмете – шатлык, ә яман кешеләрнең өмете акланмас+.

29Раббының юлы – намуслы кеше өчен сыену урыны, ә явызлык кылучылар өчен – һәлакәт.

30Тәкъва кеше гомер-гомергә тотрыклы яшәр, ә яман кеше иленнән куылыр+.

31Тәкъва кешенең авызыннан хикмәт чыгар, ә яманның теле чабып өзелер+.

32Тәкъва кешенең телендә – ягымлы-хуш сүзләр, ә яманнарның телендә әдәпсез сүзләр булыр.

11

11^1Алдый торган үлчәү – Раббы каршында кабахәтлек; Раббыга үлчәүнең гадел булганы хуш+.

2Тәкәббергә ияреп, хурлыгы да килеп җитәр, әмма тыйнакларга ияреп, зирәклек килер+.

3Гадел кешенең күңел сафлыгы аңа туры юл күрсәтер, ә мәкерле кешенең хәйләсе аның үзен һәлак итәр+.

4Хисап көнендә байлык ярдәм итә алмас, тәкъвалык исә үлемнән коткарыр+.

5Гаепсез кешене тәкъвалыгы туры юлдан алып барыр, ә яманнар үзләренең яманлыгыннан һәлак булыр+.

6Гадел кешене тәкъвалыгы коткарыр, ә яманнар үзләренең явыз ниятләре аркасында тозакка эләгер+.

7Яманның үлеме белән бергә аның өметләре дә юкка чыгар, бозык кешенең өметләре җимерелер+.

8Тәкъва кеше бәла-казадан котылып калыр, ә аның урынына бәла-казага явыз кеше эләгер+.

9Монафикъ кеше үзенең мәкерле теле белән якынын һәлак итәр, әмма тәкъва кешеләр зирәклекләре аркасында бәладән котылып калырлар.

10Тәкъва кешеләр унышка ирешкәндә, шәһәр шатлыкка күмелер; явызлар һәлак булганда, тантана итәр+.

11Гаделләрнең бәрәкәтле фатихасы шәһәрне югары күтәрер, ә явызларның мәкерле теле аны җимереп ташлар+.

12Акылы сай кеше үзенең якынын хурлап тәм табар, акыллы кеше исә дәшми калыр.

13Сүз йөртүче кеше серне ачар, ышанычлы кеше исә серне саклый белер+.

14Үгетсез халык бөлгенлеккә төшәр, ә үгетчеләре күп халык имин яшәр+.

15Чит-ят кеше өчен үз өстенә җаваплылык алучы бәлагә тарыр, ә бу йөкне үз өстенә алудан баш тарткан кеше хәвефсез яшәр.

16Ачык йөзле хатын – хөрмәт, ә тырыш кеше байлык казаныр.

17Миһербанлы кеше үз-үзенә игелек итәр, ә миһербансыз кеше үз-үзенә зыян китерер.

18Яман кешенең бар эше өметсез чыгар, ә тәкъвалык орлыгы чәчүченең әҗере ышанычлы булыр+.

19Тәкъвалык кешене тормыш юлына кертә, ә явызлык эстәүче үзенең үлемен якынайта+.

20Күңеле мәкерлеләр Раббы каршында җирәнгеч саналыр, әмма гөнаһсыз юлдагыларны Раббы якын күрә+.

21Хакыйкать ки, яманнар җәзасыз калмас, тәкъва кешеләр исә коткарылыр+.

22Җилбәзәк хатынның гүзәллеге – дуңгыз борынындагы алтын боҗра белән бер үк.

23Тәкъва кешеләрнең эстәгәне – фәкать игелек, яманнарны көткән нәрсә – газап.

24Берәү юмарт була, шулай да аның байлыгы арта бара; икенче берәү бик саран булса да, фәкыйрьлектән котыла алмый+.

25Юмарт җанлы бай булыр; бүтәннәргә ярдәм иткәннең үзенә дә әҗер чыгар+.

26Кыйммәт бәһа өмет итеп, ашлыгын сатмыйча торучыны халык каргар, ә ашлыгын вакытында сатканны мактар+.

27Кем игелек эсти, ул илтифат табар, ә кем яманлык эзли, эзләгәне башына килер+.

28Байлыкка гына өмет итүче егылыр, ә тәкъва кеше җәйге яфрак кебек яшәрер+.

29Үз өенең иминлеген туздыручы әҗергә җил алыр; ахмак кеше зирәк акыллыга кол булыр.

30Тәкъва кешенең җимеше – тереклек агачы; зирәклек саф җаннарны үзенә җәлеп итәр+.

31Тәкъва кеше дөньялыкта ук бүләкләнер, ә яман бәндә һәм гөнаһкяр, һичшиксез, җәзасын алыр+.

12

12^1Нәсыйхәтне үз күрүче белемне дә яратыр, ә шелтә сүзен күрәлмаучы – томанадыр+.

2Игелекле кешедән Раббы разый булыр, ә мәкерле кешене хөкем итәр.

3Явыз гамәлләре белән кеше иминлек казана алмый, тәкъва кешеләрнең исә нигез тамырлары нык булыр+.

4Игелекле хатын – ире өчен таҗ, яманаты чыккан хатын исә иренең сөякләрендәге черек кебек+.

5Тәкъва кешенең уй-теләге – гаделлек, ә явызларның үгете – мәкер+.

6Явызларның сүзләре – кан кою өчен тозак, ә гаделләрнең сүзе яманлыктан коткара+.

7Явызлар гөнаһларына батып дөмегерләр, ә тәкъваларның өе имин торыр.

8Акылы зирәк булганны мактарлар, ә бозык уйлы бәндә нәфрәткә дучар булыр.

9Бер телем икмәккә мохтаҗ булып та, үзен затлы итеп күрсәтергә тырышучы тәкәббердән үзе эшләп ризык табучы гади кеше күпкә яхшырак.

10Тәкъва кеше үзенең мал-туары турында да кайгыртып яшәр, явызның күңеле исә рәхимсез+.

11Үзенең җирен эшкәртүче икмәккә туяр, ә эшләмичә көн күрүчеләргә ияргәннең акылы сайдыр+.

12Яман кеше намуслыларны явыз гамәлләр ятьмәсенә эләктерергә теләр; әмма тәкъваларның нигез тамырлары нык.

13Явыз кеше үз сүзенең тозагына эләгер, ә тәкъва кеше бәладән котылыр+.

14Кеше үз сүзенең җимешләре белән игелеккә ирешә; һәм бүләге дә кешегә хезмәтенә карап бирелә+.

15Ахмак кеше үзенең юлын туры дип уйлар; ә акыллы кеше үгет-киңәшкә колак салыр+.

16Ахмак кешенең ачуы тиз кабыныр, ә акыллы кеше хәкарәт ителүен яшерә белер+.

17Хакыйкать сөйләүченең сүзләре гадел; ялган сөйләүченең шаһитлыгы да ялган+.

18Әдәпсезнең сүзләре кеше җанын үткен кылычтай телгәли, ә акыллы кешенең сүзләре йөрәккә дәва булып ята+.

19Хак сүзнең гомере – мәңгелек, ә ялган сүзнең гомере – күз ачып йомганчы гына+.

20Усал ниятле кешеләр йөрәгендә – мәкер, ә татулык яклы кешеләр йөрәгендә сөенеч-шатлык булыр.

21Тәкъва кешегә һичнинди явызлык килмәс, яман кешенең күңеле исә золым-әшәкелек белән тулган+.

22Ялган сөйләү – Раббы алдында җирәнгечтер, ә хакыйкать сөйләүчене Раббы үз күрә+.

23Зирәк кеше үзенең белгәнен яшереп саклый, ә акылсыз кеше үзенең ахмаклыгын теленә күчерә+.

24Тырыш кеше хакимлек итәр, ә ялкау кеше кол булыр.

25Йөрәктәге сагыш кешенең рухын төшерә, ә ягымлы сүз аның күңелен ача.

26Тәкъва кеше үзенең якынына дөрес юл күрсәтер, ә яманнар күрсәткән юл адаштырыр.

27Ялкауга кош итен кыздырып ашау да насыйп түгелдер, ә тырыш кеше зур байлыкка ия булыр.

28Тәкъвалыкның юлы – тормышка илтүче юлдыр; тормыш юлында үлем юк.

13

13^1Акыллы угыл үз атасының үгет-нәсыйхәтен тыңлар, ә җәнҗаллы угыл шелтә сүзенә колак салмас+.

2Кеше үзе әйткән яхшы сүзләрдән игелек күрер, ә Канун бозучы үзенең җанында бары явызлык тояр+.

3Телен тыйган җанын саклар, ә авызын ерып күп лыгырдаучы үзен бәла-казага дучар итәр+.

4Ялкауның җаны нәрсә генә эстәсә дә, теләгенә ирешмәс, ә тырыш кешенең җаны тук булыр+.

5Тәкъва кеше ялганны дошман күрә, ә яман кеше үзен хур һәм рисвай итә.

6Гаепсез кешене тәкъвалык саклар, ә намуссызны кылган гөнаһлары һәлак итәр+.

7Кайбер кеше, һичнәрсәсе булмаса да, бай булып кылана; икенче берәү, байлыгы зур булса да, үзен ярлы итеп күрсәтә+.

8Бай кеше байлыгы белән үзенең тормышын саклап калыр, ә фәкыйрь кешегә һичнәрсә янамас.

9Тәкъваларның уты якты янар, ә яманнарның шәме пыскып сүнәр+.

10Тәкәббер кешедән фетнә чыгар, ә киңәш-табыш итүчеләр акыл җыяр+.

11Хәрәм юл белән табылган мал тиз бетәр, ә хезмәт белән табылганы арта барыр.

12Гамәлгә озак ашмаган өмет йөрәкне әрнетер, ә чынга ашканы тереклек агачыдай булыр+.

13Гыйбрәтле сүзне санга сукмаучы үзенә зыян китерер, ә үгет-нәсыйхәткә колак салучы тиешле әҗерен күрер.

14Зирәк акыл иясенең өйрәтүләре – үлем тозагыннан саклый торган тереклек чишмәседер+.

15Аек акыл кеше күңеленә хуш килер, явызларның юлы исә һәлакәткә илтер.

16Аңлы кеше белемгә таянып эш итәр, ә аңсыз кеше ахмаклыгын күрсәтер+.

17Начар илче бәлагә эләгер, ышанычлы илче иминлек китерер+.

18Нәсыйхәтне кире кагучы фәкыйрьлеккә һәм мәсхәрәгә дучар булыр, ә мәслихәтне тотучы хөрмәт казаныр+.

19Гамәлгә ашкан теләк җанны җылыта; ахмаклар өчен иң газаплысы – яманлыктан аерылу.

20Зирәкләр белән аралашучы үзе дә зирәк булыр, ә ахмаклар белән дуслык йөртүче юлдан язар.

21Гөнаһлылар бәла-казага калыр, ә тәкъва кешеләр бәрәкәт табар.

22Яхшы кеше оныкларына да мирас калдыра, ә гөнаһлының байлыгы тәкъва кешеләр файдасына булыр+.

23Фәкыйрьләр басуында да ашлык мул игелә, әмма гаделсезлекләр аркасында алардан да кайберәүләр һәлак була.

24Ата кеше үз углын чыбыкларга кызгана икән, димәк, ул аны яратмый; ә кем үз углын ярата, ул аны чыбыклап үстерә+.

25Тәкъва кеше туйганчы ашар, ә яманның карыны ач калыр+.

14

14^1Акыллы хатын үзенең өен җыеп тотар, ә акылсыз хатын аны үз куллары белән җимерер.

2Туры юлдан йөрүче кеше Раббысына хөрмәт күрсәтә, ә юлы бозык кеше Аны санга да сукмый+.

3Ахмакның телендә тәкәбберлек казасы булыр, зирәкләр исә телләре белән үз-үзләрен сакларлар+.

4Үгезләр юк җирдә утлык та буш; мәгәр үгезләр көченнән күп табыш алып буладыр.

5Иманы нык шаһит ялган сөйләмәс, ә ялганчы шаһитның телендә алдашу күп булыр+.

6Тәкәббер кеше, зирәклек эстәсә дә, аңа ирешмәс, ә аңлы кеше өчен белем алу җиңелдер+.

7Ахмак кешедән читләш, чөнки аның авызыннан акыллы сүз ишетмәссең.

8Акыллы кешенең зирәклеге – аның үз юлын аңлавында; аңсызларның ахмаклыгы исә – аларның ялгыш фикердә булуында.

9Ахмаклар гөнаһка көлеп карар, ә гадел кешеләр Раббының илтифатын казаныр.

10Йөрәк үзенең әрнүен үзе генә белер, һәм ул үзенең шатлыгын да читләр белән уртаклашмас.

11Явызларның йорты бөләчәк, ә гаделләрнең торагы чәчәк атачак+.

12Юлның кайберсе кешегә туры булып тоелырга да мөмкин, әмма аның ахыры – үлемдер+.

13Шатланып көлгән чакта да, йөрәк сыкрарга мөмкин, һәм шатлыкның да ахыры кайгыга әйләнүе ихтимал+.

14Күңеле азгын кеше – үзенең бозык юлыннан, ә игелекле кеше үзенең игелегеннән туенып яшәр.

15Аңсыз кеше һәр ишеткән сүзгә ышаныр, акыллы кеше исә юлындагы һәр адымын уйлап-үлчәп атлар.

16Зирәк кеше яманлыктан курка һәм аңардан кача, ахмак кешегә исә дуамаллык һәм мин-минлек хас.

17Дуамал кеше ахмаклык эшләр; нияте бозык кешегә нәфрәт белән карарлар.

18Томана кеше ахмаклыкны мирас итәр, аңлы кеше исә үзенә гыйлем таҗы казаныр.

19Игелексез кешеләр – игелеклеләр алдында, ә гаделсезләр тәкъва кешенең капкасы каршында баш иярләр+.

20Фәкыйрь кешене хәтта кардәш-якыннары да чит күрер, ә байның дуслары күп булыр+.

21Үз якынын дошман күргән кеше гөнаһ эшли; ә кем фәкыйрьләргә миһербанлы, ул – бәхетле+.

22Явыз ниятле кешеләр юлдан язмыйлармыни?! Әмма мәрхәмәт белән тугрылык фәкать игелекле кешеләргә генә хас.

23Һәр хезмәтнең табышы була, ә сафсатадан зыян гына килә+.

24Зирәкләрнең таҗы – аларның байлыгы, ә наданнарның ахмаклыгына дәлил – шул ук ахмаклык.

25Ышанычлы шаһит җаннарны коткарыр, ә ялган шаһит хыянәткә сәбәп булыр.

26Өмет-ышанычның ныгы – Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итү; һәм Раббы – андый кешеләрнең балалары өчен дә сыену урыныдыр.

27Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итү – үлем тозагыннан саклый торган тереклек чишмәседер+.

28Патшаның бөеклеге – аның халкы күп булуда; ә халкы аз булган хөкемдар харап булыр.

29Сабыр кеше акылга бай булыр, ә дуамал кеше күп ахмаклыклар эшләр+.

30Күңел сабырлыгы – тәнгә сихәт, ә көнчелек сөякләрне черетә+.

31Фәкыйрьне рәнҗетү аның Яратучысын хурлау белән бер; Раббысын хөрмәт иткән кеше исә мохтаҗларга мәрхәмәт күрсәтер+.

32Яман кеше үз явызлыклары өчен тиешле җәзасын алмый калмас, ә тәкъва кешенең, җан биргәндә дә, котылуга өмете сүнми.

33Зирәклек акыл иясенең йөрәгендә яши, фәкать ахмак кешеләр йөрәгендә генә ул үзенең барлыгын сиздермичә тора.

34Тәкъвалык халыкны югары күтәрә, ә гөнаһ – халык өчен хурлык.

35Патша үзенең мәрхәмәтен акыллы колларына күрсәтә, ә ачуын үзен хурлаучы бәндәләренә каршы юнәлтә.

15

15^1Йомшак җавап ярсуны басар, мәсхәрәле сүз исә ачуны кузгатыр+.

2Зирәкнең теле файдалы белем бирер, ә ахмакның теле бары ахмаклык чәчәр+.

3Раббының күзе җитмәгән урын юк; Ул явызларны да, игелекле бәндәләрен дә күреп-күзәтеп торыр+.

4Йомшак тел – тереклек агачы, әмма тотнаксыз тел рухны какшатыр+.

5Ахмак угыл атасының үгет-нәсыйхәтенә игътибар бирмәс; мәгәр шелтә сүзләренә колак салу – акыллылык билгеседер.

6Тәкъваның өендә мул хәзинә булыр, ә яманның килерендә – таркаулык.

7Зирәкләрнең теле гыйлем тарата, ә ахмакның күңелендә гыйлемгә урын юк.

8Явыз кеше китергән корбан – Раббы алдында зур кабахәтлектер, ә гадел кешенең догасын Ул мәгъкуль күрер+.

9Раббы яман кешенең юлына җирәнеп карый, ә тәкъвалык юлыннан йөрүчене үз күрә.

10Хак юлдан тайпылучы каты җәзасын алыр, шелтә сүзен кире кагучы исә һәлак булыр+.

11Үлеләр аймагы һәм һәлакәт урыны Раббыга анык билгеле, әмма адәм балаларының күңелләрендә ни барын Ул бигрәк тә сизгер күзәтә+.

12Азгын кеше үзен фаш итүчене яратмас һәм зирәк кеше янына якын бармас+.

13Күңеле шатның йөзе дә нурлы, ә йөрәкнең әрнүе рухны какшата+.

14Аңлы кешенең йөрәге белем эзләр, ахмак кеше исә ахмаклыгы белән туеныр+.

15Бәхетсез кешенең көннәре тоташ сагышлы булыр, ә күңеле шат кеше һәрвакыт кәеф-сафа кылып яшәр.

16Раббыга сыенган хәлдә азга шөкер кылып яшәү зур хәзинә иясенең кайгы-шөбһә тулы тормышыннан яхшырак+.

17Яшел азыкка канәгать булып дуслыкта яшәү симез үгез ите ашап дошманлыкта яшәүдән яхшырак+.

18Кызу кешедән низаг чыгар, сабыр кешедән ызгыш тукталыр+.

19Ялкауның йөрер юлын чәнечкеле үлән баскан, ә гадел кешенең юлы тигез-шомадыр+.

20Зирәк угыл атасын шатландырыр, ә акылсыз угыл анасын санга сукмас+.

21Зиһенсез кеше өчен ахмаклык – сөенеч, ә акыллы кеше туры юлдан йөрер+.

22Киңәшсез эш таркалыр, ә киңәш күп җирдә эш ахырына җиткерелер+.

23Шатлыкка сәбәп – кешенең гадел җавабында; сүзнең вакытында әйтелгәне яхшы+.

24Зирәк кешенең гомер юлы үлеләр йортыннан котылу тарафына – югарыга таба юнәлгән+.

25Раббы тәкәббернең йортын бөлгенлеккә төшерер, ә тол хатынның ызанын ныгытыр+.

26Явызларның усал ниятләре – Раббы алдында зур кабахәтлек, ә хак сүзләрне Ул мәгъкуль күрә+.

27Комсыз бәндә үзенең йортын бәлагә салыр, ә ришвәтне күрәлмаучы кеше имин яшәр+.

28Тәкъва кеше әйтер сүзен төптән уйлар, ә яман кеше авызыннан явызлык чәчәр+.

29Раббы яманнардан ерак торыр, ә тәкъва бәндәләренең догасын ишетер+.

30Нурлы күз карашы йөрәкне җылытыр, яхшы хәбәр сөякләрне ныгытыр+.

31Тормыш гыйлеменә игътибарлы колак зирәкләр арасында булыр.

32Үгет-нәсыйхәтне кире кагучы үзенең җанын рәнҗетә, ә шелтә сүзенә колак салучы акыл җыя+.

33Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итү зирәклекне арттырыр, ә күндәм-тыйнак булу дан-хөрмәткә юл ачар+.

16

16^1Кеше үзенең ниятен күңеленнән фараз итә, әмма соңгы сүзне Раббы әйтә+.

2Кеше үзенең барлык юлларын пакь дип уйлый, әмма Раббы бәндәләренең ниятләрен үлчәп-күзәтеп тора+.

3Эшләреңне Раббы иркенә тапшырсаң, ниятләрең гамәлгә ашыр+.

4Раббы һәр нәрсәне Үз максаты өчен яратты, бәла-каза көненә кадәр Ул хәтта яман кешене дә саклар+.

5Күңеле тәкәббер кеше Раббы алдында кабахәт саналыр; һичшиксез, ул кеше җәзасыз калмас+.

6Мәрхәмәт вә тугрылык белән кеше үзенең гөнаһына ярлыкау табар, Раббыдан куркуы һәм Аңа хөрмәте белән явыз гамәлләрдән сакланыр+.

7Кешенең юлы Раббыга мәгъкуль булса, Раббы аны дошманнары белән дә татулаштырыр+.

8Гадел юл белән табылган аз гына нәрсә дә нахак юл белән табылган күп малдан яхшырак+.

9Барыр юлын кеше үзе билгели, әмма адымнарының юнәлеше – Раббы ихтыярында+.

10Патшаның авызында – илһамлы сүз; хөкемдә аның авызыннан хата сүз сөйләнмәс+.

11Дөрес көйләнгән бизмән һәм үлчәү тәлинкәләре – Раббыдан; үлчәүнең барлык герләре дә Аның хөкемендәдер+.

12Явыз гамәл – патша өчен җирәнгечтер, чөнки тәхет бары гаделлек белән генә ныгытыла+.

13Патшага тәкъва сүз кадерле, ул дөресен сөйләгәнне ярата+.

14Патша күңелендәге ачу – үлемгә хәбәр; әмма зирәк кеше патшаның да мәрхәмәт-шәфкатен яулый алыр+.

15Патшаның нурлы күз карашы тормыш вәгъдә итә; аның илтифаты яз көнендәге беренче яңгыр болыты кебек+.

16Зирәклек казану алтынга ия булудан яхшырак; белем казану саф көмештән кыйммәтрәк+.

17Гаделләрнең юлы – явызлыктан читкә тайпылу; пакь юлына тугры калган кеше үзенең җанын саклар.

18Горурлык – һәлакәткә, масаю хурлыкка илтә+.

19Тыйнак рухлы фәкыйрьләр белән аралашу тәкәбберләр белән табыш бүлешүдән яхшырак.

20Нәсыйхәтне тыңлап гамәл кылучы игелек табар; Раббыга таянучы бәхеткә ирешер+.

21Күңеле сизгер кеше акыллы дип аталыр; сүзе ягымлы кеше гыйлемен арттырыр.

22Зиһене бар кеше өчен акыл – тормыш чишмәсе; ә зиһене юкларның җәзасы – ахмаклык+.

23Зирәк акыллының теле дә зирәк булыр һәм аның белемен арттыруга хезмәт итәр.

24Яхшы сүз кәрәзле бал кебек: җан өчен татлы һәм сөякләр өчен шифалы+.

25Юлның кайберсе кешегә туры булып тоелырга да мөмкин, әмма аның ахыры – үлемдер+.

26Хезмәт кешесе үзе өчен эшли, чөнки эшләргә аны карыны мәҗбүр итә+.

27Хәйләкәр кешенең күңелендә – явыз ният һәм мәкер, авызында исә чәчрәп-чәчрәп янган уттай зәһәр сүз булыр+.

28Мәкерле кеше гауга чыгарыр, әләкче кеше дуслар арасын бозар+.

29Яман кеше үзенең якынын аздырып бозык юлга этәрер,+
30күзләрен уйнатып мәкерләр корыр, иреннәрен тешләп явыз гамәлләрен эшләр.

31Агарган чәч – кешенең туры юлда казанып алган шөһрәтле таҗы+.

32Сабыр кеше баһадирдан кадерлерәк, нәфесенә хуҗа булган кеше шәһәр яулап алучыдан өстенрәк+.

33Итәккә жирәбә салып язмышны юрыйлар, әмма кешенең бөтен язмышы – Раббы хөкемендәдер+.

17

17^1Ите-мае җитеш, мул, әмма талаш-гаугасы күп булган тормышка караганда бер кисәк каткан икмәкле, әмма имин-тыныч тормыш күпкә хәерлерәк+.

2Акыллы кол-хезмәтче хуҗа кешенең юлдан язган углыннан өстен булыр һәм мирастан да хуҗаның угыллары белән беррәттән өлеш алыр+.

3Көмеш эретү өчен – кызу мич, алтын эретү өчен утлы учак кирәк, ә кешеләрнең күңел сафлыклары Раббы тарафыннан сынала+.

4Яман кеше явызлар сүзенә колак салыр; ялганчы кеше юлдан язганнарның сүзен тыңлар.

5Фәкыйрьне тиргәүче аның Яратучысын да хурлый; башка берәүнең бәхетсезлегенә шатланучы кеше җәзасын алмый калмас+.

6Картларның таҗы – оныклар, ә балаларның даны – ата-анадыр+.

7Ахмак кешегә – акыллы сүз, ә хөрмәт иясенә ялган сүз килешмәс+.

8Ришвәт – аны бирүче кеше өчен кыйммәтле ташка бәрабәр; ришвәт белән һәрнәрсәгә ирешеп була, дип уйлый ул+.

9Үпкә-кинә тотмаган кешенең дуслары күп булыр, ә ачу саклаган бәндә дусларын югалтыр.

10Акыллы кешегә бер шелтә сүзе дә уңай тәэсир ясар, акылсыз кешене исә йөз мәртәбә суктырсаң да файдасы булмас.

11Явыз кешенең бөтен эстәгәне – фетнә, шуңа күрә аңа каршы илченең дә иң аяусызы җибәреләчәк.

12Ахмак уйлы томана белән очрашуга караганда балаларыннан мәхрүм калган ана аю белән очрашу хәерлерәк+.

13Яхшылыкка яманлык иткәннең өеннән яманлык китмәс+.

14Җәнҗалның башлануы су ташкыны кебек: аны, зураеп киткәнче, вакытында туктату зарур+.

15Гаеплене аклау һәм гаепсезне гаепләү – икесе дә Раббы алдында зур кабахәтлектер+.

16Акыл җыю өчен, ахмакка кулындагы акча ярдәм итмәс, акыл тупларга аның барыбер зиһене юк.

17Чын дусның дуслыгы беркайчан сүрелмәс; туган туганга ярдәм итәр өчен дөньяга килер+.

18Ярдәм кулы сузмакчы булып, икенче берәү өчен җаваплылыкны үз өстенә алган кеше – акылсыздыр.

19Низагка һәвәс кеше гөнаһка да һәвәс; үз-үзен югары куеп мактанган тәкәббер үзенә һәлакәт эзли+.

20Мәкерле йөрәк игелек тапмас; ялган телле бәндә бәлагә юлыгыр.

21Акылсыз угылның атасы үз башына кайгы алыр, ахмак угылның атасы куаныч тапмас+.

22Шат-хозур күңел – тәнгә сихәт, ә сагышлы йөрәк сөякләрне корыта+.

23Явыз кеше, гаделлек юлын бозар өчен, куеныннан ришвәт чыгарыр+.

24Акыллының күз алдында – зирәклек үзе, ә ахмакның күз карашы дөнья читенә юнәлгән.

25Акылсыз угыл үзенең атасына – гарьлек, анасына кайгы китерер+.

26Гаепсез кешене гаепләү һәм туры сүзе өчен хөрмәт иясен кыйнау һич килешмәс.

27Акыллы кеше сүздә – тыйнак, гамәлендә сабыр-тыныч булыр+.

28Авызын йомып эндәшмичә утырса, ахмак та акыллы булып күренергә мөмкин+.

18

18^1Үзбелдекле кеше үзенә генә кирәкне эзли һәм һәр акыллы гамәлгә каршы чыга.

2Ахмак кеше белемне яратмас, әмма үзен акыллы итеп күрсәтергә тырышыр.

3Яманга ияреп – хурлыгы, оятсызга ияреп, гарьлеге дә килә.

4Кеше теленнән түгелгән сүзләр тирән су кебек; зирәклек чыганагы ташкын суга охшаш+.

5Гаепсезне хаксызга гаепләп, гаеплене аклап маташу – җинаятьтер+.

6Акылсызның сүзләре җәнҗал куптарыр һәм кыйналуга сәбәп булыр+.

7Ахмакның теле – үзе өчен һәлакәт, ә җаны өчен – тозак+.

8Гайбәтченең сүзләре татлы ризык кебек, алар карынның иң тирән урыннарына үтеп керәләр+.

9Эшендә ялкау – афәтченең кардәшедер.

10Раббының исеме – биек ныгытма-манара ул: тәкъва кеше, аның эченә кереп, хәвефтән котыла+.

11Байның милке – куәтле шәһәрдер: хуҗасы хыялында ул биек ихаталы кальга булып күренә+.

12Егылыр алдыннан кешенең күңеле тәкәбберләнер, ә күндәм-тыйнак булу дан-хөрмәткә юл ачар+.

13Кеше сүзен тыңлап бетермичә җавап әйткән – ахмак, һәм хурлыгы да аның үзенә булыр.

14Рухи ныклык кешенең хасталыгын да җиңә; ә рух какшаса, аны кем ныгыта алыр?!+

15Аңлы кеше колагы белән белем эзләр һәм йөрәге белән акыл туплар.

16Биргән бүләк кешегә киң мәйдан ача, ул аны бөекләр дәрәҗәсенә күтәрә+.

17Хөкемдә беренче сөйләүче үзенең дәгъвасында хаклы кебек күренсә дә, көндәше, килеп, аның дәлилләрен җимерер.

18Көчле дәгъвачылар арасында бәхәсне жирәбә туктата һәм хәл итә.

19Ачуы кабарган кардәшең шәһәр-ныгытмадан да көчлерәктер: бәхәстә аны җиңеп булмый.

20Кешенең карыны үз авызының җимешләре белән тулы: ул үзе әйткән сүзләр белән туена+.

21Үлем һәм яшәү – тел хакимлегендә; телгә осталар аның җимешләрен ашарлар.

22Хатын тапкан ир бәхетен дә табар һәм Раббысының илтифатын казаныр+.

23Ярлы кеше ялварып сөйләр, ә бай кешенең җавабы тупас булыр.

24Дусларның күп булуы яхшыга илтми; дусның кайберсе бертуганыңа караганда да якынрак һәм кадерлерәк була+.

19

19^1Ялган телле һәм өстәвенә акылы сай кешедән күңеле саф булган ярлы кеше күпкә яхшырак+.

2Белемсез кеше үз җанында бушлык тояр һәм ашыгып атлаган юлында абыныр+.

3Ахмаклыгы кешене юлдан яздырыр һәм аның күңелендә Раббысына карата ачу хисе кузгатыр+.

4Байлык дусларны ишәйтер, ә ярлыны бердәнбер дусты да ташлап китәр+.

5Ялган шаһит һәм ялган сөйләүче җәзаларын алмыйча калмаслар+.

6Түрәләр алдында күпләр ялагайланыр; һәм һәркайсы бүләк бирүчене үзенә дус санар+.

7Ярлыны барлык туганнары чит күрер, аннан да бигрәк, дуслары ташлап китәр; ул, сөйләшеп аңлашыр өчен, аларны эзләп барса да, һич тота алмас+.

8Акыл җыйган үзенең җанын да яратыр; акыл белән гамәл кылучы бәхет табар+.

9Ялган шаһит һәм ялган сөйләүче җәзаларын алмыйча калмаслар+.

10Ахмакка – бай-мул тормыш, кол кешегә аксөяк түрәләр өстеннән хакимлек килешмәс+.

11Акыллы кеше ачуы кабынып китүдән үзен тыя белер һәм бүтәннәрнең яман эшләренә карата мәрхәмәтле мөнәсәбәте белән үзенә ихтирам яулар+.

12Патшаның ачуы арыслан үкерүенә бәрабәр, ә илтифаты үлән өстендәге чык кебек+.

13Тинтәк угыл – атасы өчен бәла; ә мыгырдавык хатын берөзлексез тамчылап торган су кебек+.

14Йорт-кура һәм хуҗалык – ата-анадан килгән мирас, ә акыллы хатын – Раббыдандыр+.

15Ялкаулык кешене йокыга сабыштырыр, иренчәк җан исә үзен ачлыктан интектерер+.

16Үгет-нәсыйхәтләрне үтәүче кеше үзенең җанын саклар, ә йөрер юлын кайгыртмаган кеше һәлак булыр+.

17Фәкыйрьгә күрсәтелгән игелек Раббыга бирелгән бурыч кебек; Раббы исә Үзенең бурычын кайтармый калмый+.

18Өмет бар чагында, углыңны шелтәлә, юкса аның һәлакәтенә сәбәпче булырсың+.

19Дорфа бәндә тиешле җәзасын алсын: әгәр бер кызгансаң, аңа янә җәза бирергә тиеш булырсың.

20Зирәк булыр өчен, хәзердән үк киңәшне тыңла һәм үгет-нәсыйхәтне кабул ит.

21Кеше күңелендә ният-максатлар күп булыр, әмма Раббы аларның Үзе ихтыяр иткәннәрен генә гамәлгә ашырыр+.

22Кешенең хыянәтсез булуы кадерледер; ярлы кеше ялганчыга караганда күпкә яхшырак.

23Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итү кешене тормыш юлына бастыра; Раббыдан курыккан һәм Аны хөрмәт иткән кеше үзен канәгать һәм хәвефсез тояр; аңа бернинди явызлык та кагыла алмас+.

24Ялкау кеше тустаганны кулына алыр, әмма аны авызына китерергә иренер+.

25Мәсхәрәләүчене җәзага тартсаң, гади кешегә дә акыл керер; акыллыны шелтәләсәң, үгет-нәсыйхәтне үзләштерер+.

26Атасын бөлдерүче һәм анасын өйдән куып чыгаручы угыл – оятсыз һәм хурлыклы бәндәдер+.

27И углым, нәсыйхәттән читкә тайпылсаң, белем бирүче сүзләрдән мәхрүм булырсың.

28Ялган шаһит гадел хөкемне мыскыл итә; яман кешеләр бозыклыкны йота бара+.

29Мәсхәрәләүчеләр өчен – аяусыз хөкем буласын, ахмакларның сыртларына таяк төшәсен онытмагыз+.

20

20^1Шәраб мәсхәрәгә калдыра, каты эчемлек дуамалландыра; алар белән мавыгучы һәркем акылсыз+.

2Патшаның дәһшәте арыслан үкерүенә тиң; аны ярсытучы үзен хәвефле хәлгә куя+.

3Гаугадан читләшүче кешегә хөрмәт тиеш; ә һәр ахмак гауга чыгарыр.

4Ялкау кирәк вакытында җир сөрмәс; урак вакытында эзләнер, әмма һичнәрсә тапмас+.

5Кеше күңелендәге теләк-ниятләр тирән су кебек; акыллы кеше аларны чумырып-чумырып алыр+.

6Күп кеше үзен: «Мин хыянәтсез!» – дип ышандырырга тырыша, әмма тугры кешене кем табар?!

7Тәкъва кеше гомере буе гөнаһсыз сукмактан барыр; үзеннән соң аның балалары да бәхетле булыр!

8Хөкем тәхетендә утыручы патша үзенең күз карашы белән бөтен явызлыкны куып таратыр.

9«Мин күңелемне пакьләдем, бар гөнаһымнан арындым», – дип кем әйтә алыр?!+

10Ике ягы тигезсез үлчәү, алдагыч герләр – икесе дә Раббы алдында кабахәтлектер+.

11Эшләгән гамәленә карап, хәтта баланың да холкы сафмы, гаделме икәнен белеп була.

12Ишетүче колакны, күрүче күзне – икесен дә Раббы бар иткән+.

13Фәкыйрь буласың килмәсә, йокыга салынма, тук буласың килсә, күзеңне ачык тот+.

14Сатып алучы: «Бик кыйммәт, бик кыйммәт», – дип сатулашыр, ә сатып алгач: «Очсызга алдым!» – дип мактаныр.

15Алтын һәм күп төрле якут-асылташлар бар, әмма иң кыйммәтлесе – акыллы кеше авызыннан чыккан хак сүз.

16Чит-ят кеше өчен үз өстенә җаваплылык алучының киемен алаласың – аны үзеңдә рәһен[*] итеп калдырырга була+.

17Нахак юл белән табылган икмәк кайбер кешегә тәмле тоелыр, әмма соңыннан аның авызы эре ком белән тулыр+.

18Зур максатлар киңәш-мәслихәт белән ныгытыла; сугышка да киңәшләшмичә чыкма+.

19Сүз йөртүче серне ачар; тишек авыз кеше белән аралашма+.

20Ата-анасына яман телләнүченең гомер шәме дөм караңгылык эчендә пыскып сүнәр+.

21Җиңел килгән мирасның бәрәкәте булмас+.

22«Явызлык өчен тиешен кайтарырмын», – димә, бу эшне Раббыга тапшыр, Ул сине саклап калыр+.

23Алдагыч герләр – Раббы алдында зур кабахәтлектер; ялган үлчәүне Раббы хупламый+.

24Кешенең адымнары Раббы тарафыннан юнәлтелә; юкса кеше үзенең барасы юлын каян белсен+?

25Ашыгып нәзер әйтү һәм, нәзер әйткәннән соң, аның турында уй йөртү – кеше өчен тозак+.

26Зирәк патша яманнарны пыр туздырыр һәм алар өстенә җәза тәгәрмәчен җибәрер.

27Кеше күңеленең бөтен төпкелләрен яктыртып сынаучы Раббы куйган шәм – кешенең рухыдыр+.

28Патшаны мәрхәмәте һәм тугрылыгы саклый, аның тәхетен дә гаделлеге тотып тора.

29Көч-куәт – яшьләрнең даны, ә картларны бизәгән матурлык – чаларган баш+.

30Кыйналу яралары һәм җәрәхәтләр явызлыктан дәвалый, кешенең холык-фигылен төзәтә.

21

21^1Су ташкыннары кебек, патшаның күңел теләкләре дә Раббы ихтыярында: Ул аларны кая теләсә, шул тарафка юнәлтә+.

2Кеше йөрәге сайлаган юл хак булып тоелырга мөмкин, әмма йөрәк омтылышларын Раббы Үзе үлчи+.

3Раббы алдында тәкъвалык һәм гадел эш-гамәл корбан китерүдән мәгъкульрәк+.

4Тәкәббер күз карашы һәм масаючан йөрәк яман кешегә хас, бу сыйфатлар гөнаһ саналадыр+.

5Тырыш кешенең уе-нияте – муллык; ә ашык-пошык эшләүче мохтаҗлыкка дучар булыр+.

6Ялган юл белән табылган мал томан кебек таралып китәр; андый кеше үзен үлемгә дучар итә+.

7Яманнарның золым-җәбере аларның үз башына килер; чөнки алар гаделлек юлын кире кактылар.

8Бозык кешенең юлы – кәкре, ә күңеле саф кешенең эше намуслы булыр.

9Холыксыз хатын белән яшәүгә караганда түбәнең бер почмагында яшәү хәерлерәк+.

10Бозык кешенең җаны явызлык тели; якын кешесе дә аның күзендә шәфкать нуры тапмас.

11Мәсхәрәләүчегә җәза бирелгәндә, гади кеше үзен зирәк тояр, зирәккә акыллы сүз әйтелгәндә, ул белем җыяр+.

12Аллаһы – тугры, Ул явызларның эш-гамәлен күреп-күзәтеп торыр һәм аларны бөлгенлеккә дучар итәр.

13Ярлының ялваруын ишетергә теләмичә, колагын томалаган ваемсызга үзе ярдәм сорап кычкырган чагында да җавап бирелмәс+.

14Яшертен бүләк – ачуны, куенга кыстырылган ришвәт исә ярсуны сүрелдерер+.

15Гадел хөкем – тәкъва кеше өчен куаныч, явызлык эшләүчеләр өчен – дәһшәт.

16Акыл юлыннан читкә тайпылган кеше үлеләр аймагыннан урын алыр+.

17Кәеф-сафаны яратучы фәкыйрьләнер, ә шәраб һәм майлы ризык яратучыга байлык насыйп булмас.

18Яман бәндә – тәкъва кешенең, хыянәтче бәндә намуслы кешенең йолымыдыр+.

19Холыксыз һәм дуамал хатын белән бергә яшәүгә караганда чүлдә яшәү хәерлерәк+.

20Зирәк кешенең өендә зиннәтле җиһаз-хәзинә һәм майлы сый булыр; ә ахмакның бар белгәне – байлыкны туздырудыр.

21Тәкъвалыкка вә тугрылыкка омтылучы кеше имин яшәр һәм кадер-хөрмәт казаныр.

22Зирәк кеше теләсә нинди көчле сак астындагы шәһәргә дә үтеп керә һәм җимерелмәс дип уйланылган ныгытманы да җимерттерә алыр+.

23Авызын һәм телен тыйган үзенең җанын бәладән саклар+.

24Масаючан һәм тәкәббер кеше, исемен әйтсәк, денсез бәндә, һәр адымын-хәрәкәтен үзенең мин-минлегенә таянып эшләр+.

25-26Ач күзлелек ялкауны харап итәр, чөнки аның комсызлыгы көннән-көн арта, ә куллары эшләргә теләми; тәкъва кеше исә биргәнен кызганмый бирә++.

27Яман кешеләр китергән корбан, бигрәк тә явыз ният белән тәкъдим ителгәне – зур кабахәтлектер+.

28Ялган шаһит һәлак булыр; үз колагы белән ишеткәннәрне сөйләүченең сүзе дөрескә чыгар+.

29Яманның чыраенда усал масаю чагылыр, ә гадел кеше үзенең юлын нык тотар.

30Раббының ихтыярыннан тыш зирәклек тә, акыл да, нәсыйхәт тә юк+.

31Атны сугыш бәйгесенә алдан хәзерлиләр, әмма җиңү – Раббыдан+.

22

22^1Абруйлы исем мал-мөлкәттән кадерлерәк, ихтирам казану көмеш һәм алтыннан кыйммәтрәк+.

2Бай белән ярлының охшашлыгы шундадыр: бер-берсе белән очрашырлар; аларның икесен дә бер Раббы яраткан+.

3Акыллы кеше, бәла-каза якынлашуын абайлап, читкә тайпылыр, тәҗрибәсез кеше исә, бәла эченә ташланып, михнәткә дучар булыр+.

4Тыйнак булу, Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итүнең җимеше – байлык, хөрмәт һәм имин тормыш+.

5Мәкерле кешене юлында чәнечкеле куак һәм тозаклар сагалап тора; үзенең иминлеген кайгырткан кеше андый юллардан ерак йөрсен+.

6Балаңа барачак юлын яшьтән үк өйрәт, шулчак ул, картайгач та, бу юлдан читкә тайпылмас+.

7Бай кеше ярлылар өстеннән хакимлек итәр, ә бурычлы кеше бурычка бирүченең колына әверелер.

8Ялган чәчкән кеше бәла урып алыр; һәм аның мәкер-ачу таягы сынар+.

9Шәфкать иясе мөбарәк булыр, чөнки ул үз икмәгеннән фәкыйрьләргә дә өлеш чыгара+.

10Денсезне яныңнан кусаң, гауга-җәнҗал бетәр, талаш-ызгыш, әдәпсезлекләр дә юкка чыгар+.

11Күңел сафлыгын саклаганның телендә гел ягымлы сүзләр булыр; андый кешене патша да үзенә дус санар+.

12Раббы күзе белем-мәгърифәтне саклый, ә Канун бозучының сүзләрен Ул кире кага.

13Ялкау әйтер: «Тышта арыслан йөри, чыксам – ул мине ботарлап ташлар», – дияр+.

14Чит хатынның авызы төпсез упкын кебек; Раббы ачуына дучар булганнар шунда егылып төшәрләр+.

15Бала күңелендә акылсыз уйлар да булыр, әмма әдәпкә утырту чыбыгы аңардагы ахмаклыкны тиз куып чыгарыр+.

16Байлыкны арттыру максаты белән ярлыны җәберләүче һәм байга ришвәт бирүчеләр ахырда үзләре дә фәкыйрьлеккә төшәрләр+.

Утыз киңәш

17Колак салып тыңла, зирәкләрнең сүзләренә игътибар ит, йөрәгең кыйбласын минем белем хәзинәмә таба бор+. 18Чөнки мин өйрәткәннәр синең йөрәгеңдә сакланса һәм дә телеңә күчсә, бу сиңа зур юаныч булыр. 19Өмет-таянычың Раббыдан аерылмасын өчен, мин бүген сиңа үгет-нәсыйхәтләремне җиткерәм. 20-21Ышанычлы-хак сүзләрне өйрәнеп, минем янга сине юллаучыларга син дөрес җавап бирсен өчен, мин сиңа утыз киңәш һәм үгет-нәсыйхәтемне язып күндердем түгелме?!

22Болай да фәкыйрь булган ярлыны талама; хөкем алдында мохтаҗны кысма;+
23мәгәр аларның дәгъваларын Раббы Үзе хәл итәр, аларны талаучыларның җаннарын Раббы Үзе кисәр+.

24Күңелендә ачу саклаган кеше белән дуслашма, үчле кеше белән аралашма. 25Юкса аларның гадәтләренә өйрәнүең һәм җаныңның тозакка эләгүе бар.

26Ярдәм кулы сузмакчы булып, кеше бурычын үз өстеңә алма. 27Юкса, түләр чамаң калмагач, ятып йоклый торган ястыгыңны да алып китәрләр+.

28Ата-бабаң күптән утыртып куйган ызан ташын күчермә+.

29Үз эшенең остасы булган кешене күргәнең бармы?! – Андый кеше гади кешеләргә түгел, патшаларга хезмәт итәр.

23

23^1Хөкемдар белән бергә табынга утырганда, алдыңдагы сыйга җентекле караш ташла. 2Бик ашыйсың килсә дә, нәфесеңне тыя бел. 3Табындагы тәмле ризыкларга сокланып комсызланма; мәгәр алар – алдаучан-авыр ризыклар.

4Байлык туплау хакында кайгыртма; зирәклегең андый уйларга юл бирмәсен+. 5Байлыкка күз төшереп тә өлгермәссең, ул шундук юк булыр; байлык ул – канатлы нәрсә, бөркет кебек, күккә күтәрелеп оча да китә+.

6Саран кешенең өендә ризык ашама, аның табынындагы тәмле ризыкларга алданып комсызланма. 7Чөнки саран кешенең күңелендә нәрсә булса, аның гамәлендә дә шул булыр; ул сиңа: «Аша һәм эч», – дигән булыр, әмма күңеле белән синең янда булмас. 8Син анда ашаган ризык кисәген кире чыгарырсың, әйткән яхшы сүзләрең заяга китәр.

9Ахмак кеше колагына сүзләреңне сөйләмә, чөнки ул синең акыллы сүзләреңне мыскыл гына итәр.

10Күптән утыртып куелган ызан ташын күчермә; ятимнәр җиренә басып кермә+. 11Чөнки аларның да Яклаучысы бар; Ул – кодрәтле, ятимнәрнең сиңа каршы дәгъваларын Ул Үзе тикшерер+.

12Күңелеңне гыйлемгә беркет һәм колагыңны акыллы сүз тыңларга өйрәт.

13Баланың гаебен җәзасыз калдырма; чыбык белән җәзалаудан кеше үлми+. 14Чыбык белән җәзалап, син аның җанын үлемнән коткарасың.

15Углым! Син зирәклеккә ирешсәң, минем күңелем дә шатлык кичерер. 16Синең авызың хакыйкать сүзләрен сөйләгәндә, мин дә бөтен җаным-тәнем белән сөенермен.

17Күңелең гөнаһлыларга кызыкмасын; Раббыдан курку һәм Аңа хөрмәт хисе гомер буе синең йөрәгеңдә саклансын+. 18Шул чакны синең тормышың имин-мөбарәк булыр, өметләрең бушка китмәс+.

19И углым, тыңла һәм зирәк бул, күңелеңне хак юлга юнәлдер. 20Исергәнче шәраб эчүчеләр, шартлаганчы ит ашаучылар арасында булма,+
21чөнки эчкече һәм бирән корсаклар бөлгенлеккә төшәр, йокы өянәге исә аларга сәләмә кием кидерер.

22Атаң сүзен тыңла; ул сине бар иткән; анаңны картайган көннәрендә дә ярдәмеңнән мәхрүм итмә+. 23Хакыйкатьне сатып ал һәм аны кире сатма; зирәклек, гыйлем һәм акыл җый. 24Ата өчен тәкъва угыл – зур шатлык, зирәк угыл – сөенеч. 25Синең атаң белән анаң хозурланып бәйрәм итсен, анаң тантаналы шатлык кичерсен.

26И углым! Йөрәгеңне миңа беркет, күзләрең минем юлны күзәтеп торсын. 27Юкса фахишә хатын – тирән упкын ул, чит кеше хатыны – тар кое+. 28Фахишә хатын, юлбасар сыман, аулакта сагалап торыр һәм ирләр арасында хыянәтчеләр санын арттырыр+.

29Кемдә кайгы? Кемдә хәсрәт? Кемдә җәнҗал? Кемдә ыңгырашу? Кемдә сәбәпсез җәрәхәтләр? Кемдә зәһәрле кызыл күзләр? – 30Озаклап шәраб янында хозурланып утыручыларда, тәмләткечләр салынган шәраб эзләп йөрүчеләрдә!+
31Шәраб матур булып кызарып торса да, касә эчендә елык-елык җемелдәсә дә, эчкәндә, татлы тоелса да, аңа кызыгып алданма+. 32Ахырдан ул сине зәһәрле елан кебек, юха кебек чагар. 33Синең күзләреңә сәер нәрсәләр күренер, күңелеңдә юньсез уйлар туар. 34Һәм син үзеңне диңгез уртасындагы көймәнең озын колгасы башында йокыга талган бер кеше итеп хис итәрсең. 35Аннары әйтерсең: «Мине кыйнадылар, әмма мин авырту сизмәдем; мине төрткәләделәр, әмма мин хәтерләмим. Уянгач, тагын шәраб эзләргә китәрмен», – диярсең+.

24

24^1Яман кешеләрдән көнләшмә һәм алар белән аралашма+. 2Чөнки аларның йөрәкләре фәкать золым-җәбер эзли, авызлары фәкать яманлык чәчә+.

3Йорт зирәклек белән корылыр һәм акыл белән ныгытылыр. 4Һәм йортның эче дә һәртөрле кыйммәтле, гүзәл әйберләр белән осталарча җиһазланыр+.

5Зирәк кеше кодрәтле булыр; акыллы кеше үзенең кодрәтен арттыра барыр+. 6Шуңа күрә сугышыңны бөтен яктан уйлап, акыл белән алып бар; сугышның күп киңәшләр нигезендә алып барылганы уңыш китерә+.

7Ахмак кеше өчен зирәклек артык югары; капка төбе җыеннарында ул авызын ачып сүз әйтә алмас.

8Явыз ниятле кеше азгын дип аталыр. 9Ахмакның нияте гөнаһ саналыр, ә башкаларны мыскыллаучыга җирәнеп карарлар+.

10Әгәр син бәла-каза килгәндә хәлсезләнеп каласың икән, димәк, синең көч-кодрәтең аз+.

11Үлемгә дучар ителгәннәрне йолып ал, һәлакәт янаган ул гаепсезләрне коткарудан баш тартма+. 12«Менә бит, без моны белмәдек!» – диярсеңме? Күңел сафлыгын Үлчәүче әллә моны белмиме?! Синең җаныңны Күзәтүче боларның һәммәсен белә; Ул һәр бәндәсенә гамәленә карап әҗерен бирер+.

13Углым, бал аша, чөнки ул яхшы азык; бигрәк тә тамагың өчен татлы+. 14Шуны бел: зирәклек тә синең җаның өчен шул бал кебек; зирәклек тапсаң, синең тормышың имин-мөбарәк булыр, синең өметең бушка китмәс+.

15И явыз, син тәкъва кешенең торагына каршы мәкер корма; аның өен бөлгенлеккә төшермә+. 16Чөнки тәкъва кеше, җиде мәртәбә егылса да, янә торып басар; явызлар исә егылган җирләрендәге афәттән һәлак булырлар+.

17Дошманың егылганга сөенмә, ул абынганга, йөрәгең куанмасын+. 18Югыйсә Раббы, сөенгәнеңне күреп, бу эшне Үзенә мәгъкуль санамас һәм синең дошманыңа булган Үзендәге ачуын тыеп калыр+.

19Яманлык эшләүчеләрне күреп борчылма, намусы юк бәндәләрдән көнләшмә+. 20Чөнки яман кешенең киләчәге барыбер юк, намуссызларның гомер шәме барыбер сүнәчәк+.

21И углым, Раббыдан һәм патшадан курык, фетнәчеләр белән аралашма,+
22чөнки Раббыдан да, патшадан да җәза көтмәгәндә килер – аларның һәр икесеннән киләчәк бәлане кем алдан белә алыр?!

Зирәкләр әйткән сүзләр

23Зирәкләр тагын болай дигәннәр:

Хөкемдә монафикълык яхшы түгел+. 24Гаепле кешегә «син хаклы» диючене кавемнәр дошман күрерләр, халыклар аңа ләгънәт укырлар+. 25Ә гаеплене фаш итүчеләр мөбарәк-имин булыр; алар фатиха алыр, бәрәкәткә ирешер.

26Гадел җавап үбешү кебек татлы булыр.

27Әүвәл тыштагы эшләреңне башкар, кырдагыларын тәмамла; шуннан соң йортыңны кор.

28Якыныңа каршы ялган шаһитлык итмә; алдашып сөйләмә+. 29«Ул миңа нәрсә эшләгән булса, мин дә аңа шуны ук эшлим, аның кылган эшенә муафыйк җавап бирәм», – димә+.

30Бервакыт мин ялкау һәм акылга сайрак бер кешенең иген басуы һәм йөзем бакчасы яныннан узып бара идем. 31Күрәм: иген басуын да, бакчаны да чәнечкеле куаклык басып киткән, җир өсте кычыткан белән капланган, бакчаның таш коймасы җимерелгән. 32Бу хәлне күреп һәм күңелемнән кичереп, мин үземә сабак алдым: 33«Бераз йоклап алыйм, бераз черем итеп алыйм, кулларыма ял биреп ятып торыйм» 34дигән арада, өеңә, карак кебек, ярлылык килеп керер, өстеңә, кораллы юлбасар кебек, мохтаҗлык ябырылыр+.

25

Сөләйман патша хикмәтләренең дәвамы

25^1Болары да Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре; аларны Яһүдә патшасы Хизәкыйянең кешеләре җыеп калдырган+.

2Аллаһының даны – эш-гамәлне сер итеп тоту, патшаларның даны – һәр эшне тикшереп, аның асылын ачу+.

3Күк һәм диңгез тирәнлекләрендәге серләрне белеп булмаган кебек, патшалар күңелендәге уйларны да белеп булмас.

4Көмешне мәгъдәннән[*] аер, һәм көмешче аннан гүзәл савыт ясый алыр; 5яман бәндәне патшадан читләштерсәң, тәхет идарәсендә гаделлек ныгыр+.

6Патша алдында үзеңне эре тотма һәм дәрәҗәле түрәләрнең урынын алырга тырышма+. 7Чөнки берәүнең сиңа дәрәҗәле кеше алдында: «Урыныңны менә аңа бир дә түбәнгә төшеп утыр», – дип әйтүенә караганда түрәң алдында: «Менә монда, түргәрәк күчеп утыр», – дип әйтүләрен ишетү яхшырак булыр.

8Дәгъва эшен ашыгып башлама; югыйсә ахырда көндәшең җиңеп рисвайга калсаң нишләрсең?

9Әгәр якын кешең белән низагка керсәң, башка берәүнең серен чишмә, 10югыйсә бүтәннәр, ишетеп, сине хур итәрләр һәм гомерлек рисвайга калдырырлар.

11Әдәпле әйтелгән сүз ялтыравык көмеш савыттагы алтын алма кебек+.

12Алтын алка һәм саф алтыннан ясалган муенса ничек булса, зирәк кешенең шелтәсе дә игътибарлы колакка шулай булыр+.

13Кызу урак өстендә салкын су кешеләрне ничек сөендерсә, ышанычлы илче дә үзен юллаган хуҗасының җанын шулай шатландырыр+.

14Бүләк бирмәсә дә, бирдем дип мактанучы алдакчы кеше кысыр болыт яки җил белән бер үк+.

15Сабырлык түрәне дә мәрхәмәтле булырга мәҗбүр итә; һәм татлы сүз сөякләрне җылыта.

16Бал таптыңмы? Туйганчы аша, әмма арттырып җибәрмә, юкса кире чыгарырсың+. 17Дустыңның өенә еш барып йөрмә, юкса, синнән туеп, бөтенләй күрәлмый башлар.

18Үзенең якынына ялган шаһитлык биргән кеше авыр чүкеч, үткен кылыч һәм очлы ук кебектер+.

19Афәт көнендә ышанычсыз кешегә өмет баглау сынган тешкә һәм хәлсез аякка өмет баглау белән бер.

20Күңеле боек кешегә җыр җырлау салкын көндә берәүнең киемен салдыру яки ачык җәрәхәткә серкә сибү белән бер.

21Дошманың ач булса, аңа икмәгеңне бир, әгәр сусаган булса – су эчер+. 22Бу игелегеңне эшләп, син аның башына утлы күмер өясең; Раббы сиңа әҗерен Үзе бирер+.

23Төньяк җиле яңгыр китерер, юха тел йөзне бозар.

24Холыксыз хатын белән яшәүгә караганда түбәнең бер почмагында яшәү хәерлерәк+.

25Сусаган җанга салкын су ничек булса, ерак илдән килгән яхшы хәбәр дә шулай+.

26Болганчык чишмә һәм бозылган кизләү ничек булса, явызлар алдында баш бирүче тәкъва кеше дә шулай.

27Күп бал ашау яхшы булмаган кебек, дан өстенә дан казанырга омтылу да яхшы түгел.

28Үзенең рухы-җанына хуҗа була алмаган кеше диварлары җимерелгән шәһәр кебек.

26

26^1Җәен – кар, урак өстендә яңгыр яхшы булмаган кебек, ахмак өчен хөрмәт тә яхшы түгел+.

2Чыпчык – пырылдап, карлыгач томырылып очып киткән кебек, нахак ләгънәт тә кешегә кунмас+.

3Ат өчен – камчы, ишәк өчен – йөгән һәм ахмак өчен таяк яхшы+.

4Ахмакның ахмак соравына ахмакларча җавап кайтарма, югыйсә үзең дә шул ахмакка охшап калырсың. 5Ахмак үзенә акыллы булып күренмәсен өчен, аның ахмак соравына ахмак җавап кайтар+.

6Ахмак кешегә йомыш кушучы үзенең аякларын кисәр һәм бәла-казага дучар булыр.

7Аксакның аяклары тигез атламаган кебек, ахмаклар авызында гыйбрәтле сүзләр дә шулай аксый.

8Ахмакка хөрмәт күрсәтүче кеше ташаткыч корал көпшәсенә таш салырга маташучы кеше белән бер+.

9Исерекнең кулында чәнечкеле күгән ботагы ничек булса, ахмаклар авызында да гыйбрәтле сүзләр шундыйдыр.

10Ахмакны яки очраклы үтеп баручыны яллаган кеше һәр җан иясен яралаучы дуамал укчы белән бер.

11Үз косыгына әйләнеп кайткан эт кебек, ахмак та үзенең ахмаклыгына кат-кат әйләнеп кайтыр+.

12Үзен зирәк дип санаучы кешене күргәнең бармы? Иң акылсыз кеше дә үзен зирәк дип санаучы кешедән өметлерәк+.

13Ялкау кеше: «Юлда арыслан бар! Мәйданда арыслан йөри!» – дип, урамга чыкмас+.

14Ишек – үзенең тупсасында, ялкау исә үзенең ятагында әйләнер.

15Ялкау кеше тустаганны кулына алыр, әмма аны авызына китереп җиткерергә иренер+.

16Ялкау үзен акыллы җавап бирүче җиде зирәкнең җидесеннән дә зирәгрәк дип уйлар.

17Башкалар низагына тыгылу урам этенең колагыннан эләктереп алу белән бер.

18-19Үзенең дустын алдап та: «Мин моны мәзәк өчен генә эшләдем», – дип акланучы бәндә утлы кисәү, уклар атып, үлем чәчеп йөрүче акылдан язган кеше белән бер.

20Утын бетсә, ут сүнәр; гайбәтче булмаган җирдә гауга тынар+.

21Күмер – кызулык өчен, утын – учак өчен, ә дуамал кеше – гауганы кыздыру өчен.

22Гайбәтченең сүзләре татлы ризык кебек, алар карынның иң тирән урыннарына үтеп керәләр+.

23Ялкынлы тел белән мәкерле күңел көмеш йөгертелгән балчык савыт кебек+.

24Дошман кешенең авызы бер нәрсә сөйли, ә күңелендә икенче нәрсә – мәкер ята. 25Ул ягымлы тавыш белән сөйләсә дә, аңа ышанма; аның йөрәгендә җиде кабахәтлекнең җидесе дә бар+. 26Бергә-бер очрашканда, мәкерен яшерсә дә, халык җыенында аның бөтен явызлыклары ачылыр.

27Башкаларга баз казыган кеше үзе шул базга егылып төшәр; югарыга таш тәгәрәткәннең ташы аның үз башына кире төшәр+.

28Ялган телле кеше үзе хәкарәт иткәннәрне дошман күрә; ялагай тел һәлакәткә илтә.

27

27^1Иртәгәге көн белән мактанма, чөнки ул көннең нәрсә китерәсен белмисең+.

2Үз-үзеңне түгел, бәлки башка кеше, үз телең түгел, бәлки чит кеше теле мактасын.

3Таш та авыр, ком да авыр, әмма ахмак кешенең рәнҗетүе аларның икесеннән дә авыррак+.

4Ачу – рәхимсез, ярсу – тыелгысыз, әмма көнчелеккә кем каршы тора алыр?!+

5Ачыктан-ачык шелтә сүзе яшерен мәхәббәттән хәерлерәк+.

6Дус ясаган яралар – тугрыдыр; дошманның үбүе – ялган үбүдер+.

7Тук җан кәрәзле балны да кире кагар, ә ач җанга ачы нәрсә дә татлы тоелыр+.

8Оясын ташлап киткән кош үзен ничек сизсә, торган урынын ташлап киткән кеше дә үзен шулай хис итәр.

9Ислемай һәм хуш исләр йөрәккә хозурлык бирә; дусның ихлас киңәше дә күңелгә шулай хозур тоелыр.

10Үз дустыңны да, атаң дустын да ташлама; бәхетсезлек килгәндә, ярдәм эзләп, ерактагы туганың өенә барма; ерактагы туганнан якындагы күршең яхшырак+.

11И углым, зирәк бул һәм минем йөрәгемне сөендер; шулчак мин гаепләүчеләремә тиешле җавапны бирә алырмын+.

12Акыллы кеше бәлане алдан күрер һәм аңардан яшеренә белер, ә тәҗрибәсезләр туп-туры бәла эченә барып керерләр дә михнәткә дучар булырлар+.

13Чит-ят кеше өчен үз өстенә җаваплылык алучының киемен алаласың – аны үзеңдә рәһен итеп калдырырга була+.

14Таң иртәдән дустын кычкырып мактаган кеше аңа ләгънәт укыгандай булыр.

15Яңгырлы көндә туктаусыз тамчылап торган су белән холыксыз хатын – икесе бер-беренә тиң+. 16Андый хатынны тыеп тору җилне бәйдә тоту яки учыңда зәйтүн маен тотарга тырышу белән бердер.

17Тимер тимерне кайрар, кеше үз дустының уй-фикерен чарлар.

18Инҗир агачын карап үстерүче аның җимешен дә ашар; хуҗасын саклап торучы үзе дә хөрмәт казаныр+.

19Су өстендә йөз чагылып күренгән кебек, йөрәк тә кешене шулай чагылдырып күрсәтә.

20Үлем йорты һәм һәлакәт мәйданы һич туймас; кешенең күзе дә шулай күреп туймас+.

21Көмеш эретү өчен – кызу мич, алтын эретү өчен утлы учак кирәк, ә кешенең абруе мактау белән сыналыр+.

22Ахмакны ашлыгы белән бергә килегә салып төйсәң дә, аны ахмаклыгыннан аерып алып булмый.

23Мал-туарыңны яхшылап кара, көтүең иминлеген кайгырт. 24Чөнки байлык мәңгелек түгел; хакимият тә гел нәселдән-нәселгә күчеп йөрми+. 25Үлән шиңәр, аның урынына яңалары чыгар, тауларда яшеллекләр җыеп алыныр. 26Сарыклар сине кием-салым белән тәэмин итәр, кәҗәләрең җир сатып алырга тотылыр. 27Кәҗәләрең синең үзеңә, гаиләңә һәм асрауларыңа җитәрлек сөт ризыгы бирер.

28

28^1Яман кеше үз артыннан һичкем кумаганда да кача башлар, ә тәкъва кеше арыслан кебек кыю булыр+.

2Гаугалы илдә түрәләр ишәер; ил белән акыллы һәм белемле кешеләр идарә иткәндә, ул нык һәм озын гомерле булыр+.

3Ярлы кешенең ярдәмгә мохтаҗ хәлсезләрне җәберләве игеннәрне агызып киткән көчле яңгыр ташкынына тиң+.

4Канун бозучылар яман кешеләрне мактар, ә Канунга тугрылар аларны дошман күрер.

5Явызлык яклылар гаделлекне аңламас, ә Раббыны эзләүчеләр гаделлекне таный белер.

6Кыек юлда йөрүче бай кешегә караганда күңеле саф ярлы кеше күпкә яхшырак+.

7Канунга тугры угыл акыллы булыр, ә исрафчылар белән дуслык йөрткән угыл үзенең атасын да хурлыкка дучар итәр.

8Риба[*] алып, үзенең байлыгын арттырган кешенең бар малы фәкыйрьләргә ярдәм итүче кулына эләгер+.

9Канун сүзенә саңгырау кешенең догасы да җирәнгечтер+.

10Намуслы кешеләрне бозыклык юлына сөйрәүчеләр үзләре казыган базга егылып төшәр; гаепсезләр исә мирас итеп игелек кабул итәр+.

11Бай кеше үз-үзенә зирәк булып күренер, әмма акылы булган ярлы кеше аны фаш итәр+.

12Тәкъвалар өстен чыкканда, зур шатлык хөкем сөрер, яманнар баш калкытканда исә, кешеләр яшеренергә мәҗбүр булыр+.

13Үзенең гөнаһларын яшерүче кеше уңышка ирешә алмас; гөнаһларын икърар итеп, алардан ваз кичкән кеше исә ярлыкау табар+.

14Раббыга һәрвакыт ихтирамлы кеше бәхетле; ә күңеле аяусыз кеше бәла-казага юлыгыр.

15Ярлылар өстеннән хакимлек итүче явыз хөкемдар ерткыч арыслан һәм ач аю белән бер+.

16Зиһенсез хөкемдар күп җәбер-золым кылыр, ә комсызлыкны кире кагучы озак идарә итәр.

17Кеше канын коюда гаепле бәндә, үзен эләктереп алмасыннар дип, каберенә кадәр йөгереп-качып гомер кичерер, һәм аңа һичкем ярдәм итмәс+.

18Гаепсез кеше хәвефсез яшәр, ә кыек юлда йөрүче абынып егылыр+.

19Үзенең җирен эшкәртүче икмәккә туяр, ә эшлексезләргә ияргәннең ашаганы ярлылык булыр+.

20Туры юлдагы кешегә күп бәрәкәт насыйп; тиз генә баерга ашыгучы исә тиешле җәзасын алыр+.

21Монафикълык – күркәм сыйфат түгел; андый кеше бер сынык икмәк өчен дә хаксызлык эшләр+.

22Саран кеше бик тиз баеп калырга омтыла; берзаман мохтаҗлык килеп буасын ул әле уйламый+.

23Хаксыз эшкә шелтә белдерүче үзенә мәрхәмәт яулар, ә тасма телле ялагайга андый хөрмәт эләкмәс+.

24Үзенең ата-анасын талап та: «Бу – гөнаһ түгел!» – дип акланучы угыл җан кыючы юлбасарга тиң+.

25Комсыз кеше гауга чыгарыр, ә Раббы мәрхәмәтенә өмет итеп яшәгән кеше бәхетле булыр+.

26Үзенә генә өмет итүче кеше ахмак; зирәк акыллы кеше исә исән-имин яшәр.

27Хәерчегә хәер-сәдака бирүче фәкыйрьлеккә төшмәс, ә хәерчене күрмәмешкә салынып узып киткән кешегә күп ләгънәтләр явар+.

28Хакимлек яманнар кулына күчкәндә, тәкъва кешеләр яшеренә; ә яманнар юкка чыккач, тәкъваларның саны тагы да арта+.

29

29^1Күп мәртәбә шелтәләнеп тә, һаман үз киресен дәвам иткән кеше беркөн кинәт сынып төшәр, һәм котылуга аның һичбер юлы калмас+.

2Тәкъвалар идарәлегендә халык бәйрәм итәр, ә яманнар хакимлек иткәндә, халык ыңгырашып елар+.

3Зирәклек иясе үзенең атасын шатландырыр, ә азгын хатыннар белән чуалучы исә мал-мөлкәтен туздырыр+.

4Патша мәмләкәтне гаделлек белән ныгытыр, ә бүләк яратучы аны бөлгенлеккә төшерер.

5Дустына ялагайланучы кеше үзенең аягына ятьмә сала+.

6Яман кешенең гөнаһында үзенә дигән тозак бар, ә тәкъва кеше куанып һәм җырлап яшәр+.

7Тәкъва кеше фәкыйрьнең дәгъвасын җентекләп тикшерер, ә яман кеше аңа игътибар да итмәс+.

8Мәсхәрәләүчеләр шәһәрне фетнәгә салыр, зирәкләр исә шәһәрдә тынычлык урнаштырыр+.

9Зирәк кеше белән хөкем дәгъвасында ахмак кеше ачуланыр, мәсхәрәләп көләр, әмма аңа карап тынычлык урнашмас.

10Канга сусаучылар гаепсез кешене дошман күрер, ә гадел кеше гаепсезнең тормышы турында кайгыртып яшәр+.

11Эчендәге ачуын ахмак кеше капылт тышка чыгарыр, ә зирәк кеше ачуын тыеп торыр+.

12Әгәр хөкемдар ялган сүзгә колак сала икән, димәк, аның барлык киңәшчеләре дә намуссыз дигән сүз.

13Ярлы белән залимнең охшашлыгы шундадыр: аларның икесенең дә күзләренә яктылыкны Раббы бирә+.

14Әгәр патша ярлыны гадел хөкем итә икән, димәк, аның тәхете дә гомерлек+.

15Чыбык белән шелтә сүзе зирәклек бирер, әмма игътибарсыз калдырылган бала үз анасын хурлыкка төшерер+.

16Яманнар арту белән явызлык та артыр, әмма тәкъвалар яманнарның һәлакәтен үз күзләре белән күрерләр+.

17Углыңа җәзаны кызганма – күңелең шат, җаның тыныч булыр+.

18Вәхиләр иңмәгән халык – йөгәнсез халык; Канунга тугры кеше бәхетле булыр+.

19Кол кеше сүз белән генә тәрбия ителмәс, чөнки ул, сүзләрне аңласа да, аларга колак салмас.

20Ашыгып сөйләүче кешене күргәнең бармы? Андый кешегә караганда ахмакта өмет күбрәк+.

21Колны бала чагыннан ук назлап тәрбияләсәң, соңрак ул синең мирасчың булырга да теләр.

22Ачулы кеше ызгыш-талаш чыгарыр; дуамал кеше күп гөнаһлар эшләр+.

23Тәкәбберлек кешене түбәнәйтә; тыйнак рухлы кеше хөрмәт казаныр+.

24Угры белән табыш бүлешүче кеше – үзенең җанына дошман; Аллаһыдан үз өстенә ләгънәт-җәза төшәсен белсә дә, ул хак сүз сөйләмәс+.

25Кешедән курку – корылган тозак, ә Раббыга таянучы хәвефсез булыр+.

26Күпләр хөкемдардан мәрхәмәт эстәр; әмма гаделлекне кеше фәкать Раббыдан таба+.

27Тәкъвалар – гаделсезләргә, ә яманнар туры юлдан йөрүчеләргә җирәнеп карар.

30

Агурның сүзләре

30^1Мәссә кавеменнән Якый углы Агурның сүзләре.

Бу кеше болай дигән:

– Мин бик арыдым. Раббым, мин бик арыдым, йончып-йөдәп беттем. 2Чыннан да, мин башка кешеләр белән чагыштырганда томана икәнмен, миндә акыл дигән нәрсәнең әсәре дә юк икән. 3Зирәклеккә дә өйрәнмәгәнмен, изге Затны белмәгәнмен.

4– Кем күккә ашты да, кем күктән иңде?! Кем җилне үзенең учына җыйды?! Кем суларны киемгә урап бәйләде?! Җирнең чикләрен кем билгеләде?! Аның исеме ничек? Углының исеме ничек? Беләсеңме шуны+?

5Аллаһының һәр сүзе саф-пакьтер; Ул – Үзенә сыенучылар өчен калкан+. 6Аллаһының сүзләренә өстәмәләр кертмә, югыйсә Ул сиңа шелтәсен белдерер, һәм син ялганчы булып чыгарсың+.

7И Раббым, Синнән шушы ике нәрсәне сорыйм, мин исән чакта гозеремне кире какма: 8алдашуны һәм ялган сүзне миннән читләштер, миңа фәкыйрьлек тә, байлык та бирмә, мине көндәлек икмәгем белән туендыр+. 9Чөнки, ризыгым күп булса, «Кем ул – Раббы?» дип әйтүем һәм Сине инкяр итүем яки фәкыйрьләнеп урлаша башлавым һәм Синең исемеңә тап төшерүем бар+.

10Хезмәтчене аның хуҗасына яманлап сөйләмә, югыйсә ул сиңа ләгънәт укыр да, син үзең гаепле булып калырсың+.

11Үз атасына ләгънәт укучы һәм үз анасын хәер-догадан мәхрүм итүче ыруг бар+. 12Үзенең пычрагына кереп баткан булса да, үзен пакь дип санаучы ыруг бар+. 13Аһ, тагын шундый ыруг бар: анысы күз керфекләрен калкытып, тәкәббер күз карашын төбәп торыр+. 14Җир йөзендәге барлык фәкыйрь һәм хәерчеләрне йотарга әзер торган кылыч тешле, пычактай теш казналы ыруг та бар+.

15Сөлекнең ике кыз баласы бар, икесенең дә исеме «Бир-бир». Һичкайчан тамагы туймас өч нәрсә бар, «җитәр!» дигәнне белмәгән хәтта дүрт нәрсә бар: 16үлеләр аймагы, кысыр карын, суга туймас туфрак һәм «җитәр!» дигәнне белмәс ут.

17Атасын мәсхәрәләп көлүче һәм анасына итагатьне үзенә хурлык дип санаучының күзен үзән козгыннары чукып чыгарыр һәм ерткыч кошлар ашар+.

18Минем өчен ирешә алмаслык өч, юк, дүрт нәрсә бар:+
19күктәге бөркет юлы, кыя өстендәге елан юлы, диңгез уртасындагы кораб юлы һәм ир кешенең кыз кешегә гашыйклык юлы.

20Зиначы хатынның да юлы шундый; уйнаш итәр өчен ашар-эчәр дә, авызын сөртеп: «Мин бернинди начарлык эшләмәдем», – дияр.

21Өч нәрсәне, юк, дүрт нәрсәне җир чыдата алмас һәм тетрәр: 22патша тәхетенә утырган колны, күбенгәнче икмәк ашаучы ахмакны,+
23хурлыкка төшкән хатынның кияүгә чыгуын, бикәсенең урынын алган кол хатынны.

24Җир йөзендә кечкенә генә дүрт мәхлук бар, әмма алар зирәкләрдән зирәгрәк: 25кырмыска кавеме көчле түгел, әмма алар җәен үзләренә ризык әзерләп куяр;+
26кушаяклар да көчле түгел, әмма алар кыяларда үзләренә өн ясар; 27саранчаларның патшалары юк, әмма алар бердәм оешып хәрәкәт итәләр+. 28Үрмәкүч аягы белән диварга ябышып йөри, шулай булса да патша сараендагы бүлмәләргә үтеп керә.

29Менә йөреш-хәрәкәте мәһабәт булган өч, юк, адымнары вәкарьле дүрт җан иясе: 30җәнлекләр арасында иң көчле һәм һичкемгә баш бирмәс арыслан; 31тәкәббер әтәч, тәкә һәм үз халкы белән идарә итүче патша.

32Әгәр син тәкәбберлегең аркасында берәр ахмаклык яки мәкер уйлаган булсаң, учың белән тизрәк авызыңны капла;+
33чөнки сөтне болгатудан – май, борынга сугудан кан чыккан кебек, ачуны кыздыру да ызгыш-талаш чыгара.

31

Лемуил патшаның сүзләре

31^1Мәссә кавеменең патшасы Лемуилнең анасы аңа менә шушы үгет-нәсыйхәтләрен әйтеп калдырган:

2– И углым, сиңа ни әйтим? И карынымнан өзелеп төшкән углым, сиңа ни дим? И нәзерләремнең углы, сиңа нәрсә өйрәтим? 3Көчеңне дә, ирлек куәтеңне дә патшаларны һәлакәткә дучар итүче хатыннарга сарыф итмә+. 4И Лемуил, шәраб эчү – патшалар шөгыле түгел, каты эчемлекләр эзләп йөрү – башлык-түрәләр эше түгел+. 5Чөнки алар эчеп-исереп йөрсә, кануннар онытылачак, җәбер-золымга дучар ителгәннәрнең хаклары якланмаячак. 6Каты эчемлекне – һәлакәт юлына басучыларга, шәрабны җан газабы кичерүчеләргә калдырыгыз+. 7Эчсеннәр һәм үзләренең фәкыйрьлекләрен, үзләренең газапларын онытсыннар.

8Өнсезләр хакын, хокуксызлар дәгъвасын яклап, сүзеңне әйт+. 9Гадел хөкем хакына, ярлылар һәм хәерчеләрне яклап, сүзеңне әйт+.

Игелекле хатынны мактау

10Игелекле хатынны кем таба алыр? Андый хатын асылташлардан да кадерлерәк+.

11Андый хатынга ире бөтен йөрәге белән ышаныр – аның белән ул беркайчан да мохтаҗлык күрмәс.

12Андый хатын иренә яманлык кылмас, гомере буе игелекле булыр.

13Йон һәм җитен җитештерер, кулларын һич эшсез тотмас.

14Андый хатын, сәүдә көймәләре кебек, икмәген ераклардан китерер.

15Ул, иртә таңнан торып, гаиләсен ашатыр, хезмәтче кызларга эш бүлеп бирер+.

16Кыр-басулар турында кайгыртып, җирләр сатып алыр; үзе тапкан акчасына йөзем бакчалары булдырыр.

17Билен кысып бәйләп куеп, кулларының көч-куәтен арттырыр.

18Башкарган эшенең кыйммәтен белер, һәм төннәрен дә аның бүлмәсендә шәм яктысы сүнмәс.

19Ул, кулларын кабага таба сузып, зырылдата-зырылдата бармаклары белән орчык бөтерер.

20Андый хатын фәкыйрьләргә игелек күрсәтер, мохтаҗларга ярдәм кулы сузар+.

21Кар яуса да – курыкмас, чөнки аның бөтен гаиләсе ике кат җылы кием белән тәэмин ителгән булыр.

22Ул үзенә келәмнәр сугар, аның киемнәре нәзек җитеннән һәм җете кызыл төстәге йон тукымадан булыр.

23Аның ире, абруйлы кеше булып, илнең өлкәннәре белән бергә утырыр.

24Андый хатын кием-салым тегеп сатар, сәүдәгәрләр өчен бил каешлары тегәр.

25Ныклык һәм яхшы сыйфатлылык – аның өс киемедер; ул үзенең киләчәгенә өмет белән карар.

26Аның авызы акыллы сүзләр белән ачылыр, телендә фәкать ягымлы-тыйнак үгет-нәсыйхәт сүзләре булыр.

27Андый хатын үзенең хуҗалыгы һәм өе хакында кайгыртыр, бушка икмәк ашап ятмас.

28Балалары аның: «Син бәхетле!» – диярләр; ире дә аны мактар: 29«Игелекле хатыннар күп булгандыр, әмма син аларның һәммәсеннән өстен!» – дияр.

30Ягымлылык ышанычсыз, гүзәллек тә – буш нәрсә; әмма Раббыдан куркучы һәм Аны хөрмәт итүче хатын мактауга лаек.

31Андый хатынның куллары җимешеннән аның үзенә дә өлеш чыгарыгыз һәм халык җыеннарында аның эшләренә дан җырлагыз!+

* 1:7 Хәкарәт итү – хурлау, кимсетү.

* 2:4 Мәгъдән – биредә: шахта.

* 6:19 Шәһадәт бирү – шаһит булу.

* 7:17 Сабур – алоэ.

* 20:16 Рәһен – закладка калдырылган әйбер.

* 25:4 Мәгъдән – биредә: казылма байлык, руда.

* 28:8 Риба – биреп торган әйбер яки акчадан алынган процент.

+ 1:1 III Патшалар 4:31, Гыйбрәтле сүзләр 10:1, Гыйбрәтле сүзләр 25:1, Вәгазьче 12:9

+ 1:3 Гыйбрәтле сүзләр 2:9

+ 1:4 Гыйбрәтле сүзләр 8:5

+ 1:7 Әюб 28:28, Зәбур 110:10, Гыйбрәтле сүзләр 8:13, Гыйбрәтле сүзләр 9:10, Гыйбрәтле сүзләр 16:6

+ 1:8 Гыйбрәтле сүзләр 6:20
+ 1:9 Гыйбрәтле сүзләр 4:9
+ 1:10 Канун 13:8, Гыйбрәтле сүзләр 16:29
+ 1:11 Зәбур 9:30, Зәбур 63:5, Иремия 5:26

+ 1:12 Саннар 16:32-33, Зәбур 123:3, Зәбур 27:1

+ 1:15 Зәбур 1:1, Гыйбрәтле сүзләр 4:14, Гыйбрәтле сүзләр 24:1

+ 1:16 Гыйбрәтле сүзләр 6:18, Ишагыйя 59:7, Римлыларга хат 3:15

+ 1:19 Гыйбрәтле сүзләр 15:27

+ 1:20 Гыйбрәтле сүзләр 8:1, Гыйбрәтле сүзләр 9:3

+ 1:22 Гыйбрәтле сүзләр 8:5, Зәбур 1:1, Гыйбрәтле сүзләр 21:24

+ 1:24 Ишагыйя 65:12, Ишагыйя 66:4, Иремия 7:13

+ 1:25 Зәбур 106:11

+ 1:26 Зәбур 2:4

+ 1:28 I Патшалар 8:18, Әюб 27:8-9, Ишагыйя 1:15, Иремия 11:11, Яхәзкыл 8:18, Михә 3:4

+ 1:31 Иремия 6:19
+ 2:1 Гыйбрәтле сүзләр 1:8
+ 2:4 Гыйбрәтле сүзләр 3:14
+ 2:5 Гыйбрәтле сүзләр 1:7
+ 2:6 III Патшалар 3:9-12, Ягъкубтан хат 1:5
+ 2:7 Гыйбрәтле сүзләр 30:5
+ 2:8 I Патшалар 2:9, Зәбур 90:11
+ 2:9 Гыйбрәтле сүзләр 1:3

+ 2:14 Гыйбрәтле сүзләр 10:23, Гыйбрәтле сүзләр 15:21, Иремия 11:15

+ 2:15 Зәбур 124:5, Гыйбрәтле сүзләр 14:2

+ 2:16 Гыйбрәтле сүзләр 6:24, Гыйбрәтле сүзләр 7:5, Гыйбрәтле сүзләр 23:27

+ 2:18 Гыйбрәтле сүзләр 5:5, Гыйбрәтле сүзләр 7:27

+ 2:21 Зәбур 36:11, Маттай 5:5
+ 2:22 Гыйбрәтле сүзләр 10:30
+ 3:1 Гыйбрәтле сүзләр 1:8

+ 3:2 Гыйбрәтле сүзләр 3:16, Гыйбрәтле сүзләр 4:10, Гыйбрәтле сүзләр 9:11, Гыйбрәтле сүзләр 10:27

+ 3:3 Гыйбрәтле сүзләр 6:21, Гыйбрәтле сүзләр 7:3

+ 3:5 Зәбур 36:5

+ 3:6 Гыйбрәтле сүзләр 11:5

+ 3:7 Гыйбрәтле сүзләр 12:15, Иремия 9:23, Әюб 28:28

+ 3:9 Чыгыш 23:19, Чыгыш 34:26, Канун 26:2
+ 3:10 Канун 28:8, Малахи 3:10
+ 3:11 Зәбур 93:12, Әюб 5:17

+ 3:12 Канун 8:5, I Көринтлеләргә хат 11:32, Гыйбриләргә хат 12:6, Ачылыш 3:19

+ 3:14 Әюб 28:15, Гыйбрәтле сүзләр 8:19, Гыйбрәтле сүзләр 16:16

+ 3:15 Әюб 28:18, Гыйбрәтле сүзләр 8:11

+ 3:16 Гыйбрәтле сүзләр 3:2, Гыйбрәтле сүзләр 4:10, Гыйбрәтле сүзләр 9:11, Гыйбрәтле сүзләр 10:27, Гыйбрәтле сүзләр 8:18, Гыйбрәтле сүзләр 22:4

+ 3:18 Яратылыш 2:9, Яратылыш 3:22, Гыйбрәтле сүзләр 11:30, Гыйбрәтле сүзләр 13:12, Гыйбрәтле сүзләр 15:4

+ 3:19 Зәбур 103:24, Гыйбрәтле сүзләр 8:27, Иремия 10:12, Зәбур 135:5

+ 3:20 Яратылыш 7:11, Әюб 36:27

+ 3:23 Гыйбрәтле сүзләр 10:9, Зәбур 90:12, Гыйбрәтле сүзләр 4:12

+ 3:24 Әюб 11:19
+ 3:25 Зәбур 90:5
+ 3:27 Гәләтиялеләргә хат 6:10
+ 3:28 Левиләр 19:13, Канун 24:14-15

+ 3:31 Зәбур 36:1, Гыйбрәтле сүзләр 23:17, Гыйбрәтле сүзләр 24:1, Гыйбрәтле сүзләр 24:19

+ 3:33 Зәкәрия 5:4, Малахи 2:2, Әюб 8:6, Гыйбрәтле сүзләр 14:11

+ 3:34 Зәбур 1:1, Ягъкубтан хат 4:6, I Петердән хат 5:5

+ 4:1 Гыйбрәтле сүзләр 1:8

+ 4:4 I Елъязма 28:9, Левиләр 18:5, Ишагыйя 55:3

+ 4:8 I Патшалар 2:30

+ 4:9 Гыйбрәтле сүзләр 1:9

+ 4:10 Гыйбрәтле сүзләр 3:2, Гыйбрәтле сүзләр 3:16, Гыйбрәтле сүзләр 9:11, Гыйбрәтле сүзләр 10:27

+ 4:12 Гыйбрәтле сүзләр 3:23
+ 4:13 Гыйбрәтле сүзләр 3:18
+ 4:14 Зәбур 1:1, Гыйбрәтле сүзләр 1:15
+ 4:16 Зәбур 35:5, Михә 2:1

+ 4:18 Әюб 11:17, Әюб 22:28, Зәбур 96:11, Ишагыйя 60:3, Даниил 12:3, Маттай 13:43

+ 4:19 I Патшалар 2:9, Иремия 23:12, Яхъя 12:35

+ 4:22 Гыйбрәтле сүзләр 14:30
+ 4:24 Гыйбрәтле сүзләр 6:12
+ 4:26 Гыйбриләргә хат 12:13
+ 4:27 Канун 5:32, Канун 28:14
+ 5:1 Гыйбрәтле сүзләр 4:20
+ 5:2 Малахи 2:7
+ 5:3 Гыйбрәтле сүзләр 2:16, Зәбур 54:22
+ 5:4 Вәгазьче 7:26

+ 5:5 Гыйбрәтле сүзләр 2:18, Гыйбрәтле сүзләр 7:27

+ 5:15 Җырлар җыры 4:15

+ 5:18 Канун 24:5

+ 5:21 II Елъязма 16:9, Зәбур 138:3, Зәбур 118:168, Иремия 16:17, Иремия 32:19

+ 6:1 Әюб 17:3

+ 6:5 Зәбур 90:3

+ 6:6 Гыйбрәтле сүзләр 10:26, Гыйбрәтле сүзләр 18:9

+ 6:8 Гыйбрәтле сүзләр 30:25

+ 6:9 Гыйбрәтле сүзләр 19:15

+ 6:11 Гыйбрәтле сүзләр 13:4, Гыйбрәтле сүзләр 24:33-34, Вәгазьче 4:5

+ 6:12 Гыйбрәтле сүзләр 16:27
+ 6:13 Гыйбрәтле сүзләр 10:19
+ 6:15 Ишагыйя 30:13
+ 6:16 Әюб 5:19, Гыйбрәтле сүзләр 30:18

+ 6:17 Зәбур 100:5, Гыйбрәтле сүзләр 16:5, Гыйбрәтле сүзләр 21:4, Гыйбрәтле сүзләр 12:22, Гыйбрәтле сүзләр 17:7, Зәбур 119:2, Канун 19:10

+ 6:18 Яратылыш 6:5, Гыйбрәтле сүзләр 15:26, Гыйбрәтле сүзләр 1:16, Ишагыйя 59:7, Римлыларга хат 3:15

+ 6:19 Чыгыш 20:16, Зәбур 26:12
+ 6:20 Гыйбрәтле сүзләр 1:8
+ 6:21 Гыйбрәтле сүзләр 3:3
+ 6:23 Зәбур 118:105, Гыйбрәтле сүзләр 10:17
+ 6:24 Гыйбрәтле сүзләр 2:16
+ 6:25 Маттай 5:28
+ 6:31 Чыгыш 22:4
+ 6:32 Чыгыш 20:14
+ 6:34 Гыйбрәтле сүзләр 27:4, Җырлар җыры 8:6
+ 7:1 Гыйбрәтле сүзләр 2:1
+ 7:2 Левиләр 18:5, Гыйбрәтле сүзләр 4:4
+ 7:3 Гыйбрәтле сүзләр 3:3
+ 7:5 Гыйбрәтле сүзләр 2:16
+ 7:7 Гыйбрәтле сүзләр 1:4
+ 7:9 Әюб 24:15
+ 7:10 Яратылыш 38:14-15
+ 7:12 Гыйбрәтле сүзләр 23:28
+ 7:17 Зәбур 44:9

+ 7:21 Гыйбрәтле сүзләр 5:3, Гыйбрәтле сүзләр 6:24

+ 7:22 Вәгазьче 9:12

+ 7:27 Гыйбрәтле сүзләр 2:18, Гыйбрәтле сүзләр 5:5

+ 8:1 Гыйбрәтле сүзләр 1:20-21, Гыйбрәтле сүзләр 9:3

+ 8:5 Гыйбрәтле сүзләр 1:4, Гыйбрәтле сүзләр 1:22

+ 8:10 Зәбур 18:11, Зәбур 118:127, Гыйбрәтле сүзләр 3:14

+ 8:11 Гыйбрәтле сүзләр 3:15

+ 8:13 Гыйбрәтле сүзләр 1:7, Гыйбрәтле сүзләр 9:10, Гыйбрәтле сүзләр 16:6, Зәбур 96:10, Гыйбрәтле сүзләр 4:24, Гыйбрәтле сүзләр 6:17

+ 8:14 Вәгазьче 7:19

+ 8:17 Зәбур 90:14, Яхъя 14:21, Маттай 7:8

+ 8:18 Гыйбрәтле сүзләр 3:16, Гыйбрәтле сүзләр 22:4

+ 8:19 Гыйбрәтле сүзләр 3:14, Гыйбрәтле сүзләр 16:16

+ 8:22 Әюб 28:27, Ачылыш 3:14
+ 8:25 Әюб 15:7, Зәбур 89:3
+ 8:27 Гыйбрәтле сүзләр 3:19
+ 8:28 Яратылыш 1:6

+ 8:29 Яратылыш 1:9, Яратылыш 1:10, Әюб 26:10, I Патшалар 2:8, Зәбур 23:2, Зәбур 101:26, Зәбур 103:5

+ 8:32 Зәбур 118:1, Зәбур 127:1

+ 8:35 Гыйбрәтле сүзләр 3:18, Гыйбрәтле сүзләр 4:22, Гыйбрәтле сүзләр 18:22

+ 9:2 Җырлар җыры 8:2

+ 9:3 Гыйбрәтле сүзләр 1:20, Гыйбрәтле сүзләр 8:1

+ 9:5 Яхъя 7:37
+ 9:8 Зәбур 140:5
+ 9:9 Маттай 13:12, Марк 4:25

+ 9:10 Әюб 28:28, Зәбур 110:10, Гыйбрәтле сүзләр 1:7

+ 9:11 Гыйбрәтле сүзләр 3:2, Гыйбрәтле сүзләр 3:16, Гыйбрәтле сүзләр 4:10, Гыйбрәтле сүзләр 10:27

+ 9:13 Гыйбрәтле сүзләр 7:11

+ 9:17 Гыйбрәтле сүзләр 5:15, Гыйбрәтле сүзләр 20:17

+ 10:1 Гыйбрәтле сүзләр 1:1, Гыйбрәтле сүзләр 25:1, Гыйбрәтле сүзләр 15:20, Гыйбрәтле сүзләр 29:3, Гыйбрәтле сүзләр 17:21, Гыйбрәтле сүзләр 17:25

+ 10:2 Гыйбрәтле сүзләр 11:4, Гыйбрәтле сүзләр 11:6

+ 10:3 Әюб 4:7, Зәбур 33:10-11, Зәбур 36:25, Гыйбрәтле сүзләр 13:25

+ 10:4 Гыйбрәтле сүзләр 21:5

+ 10:7 Әюб 18:17, Зәбур 33:17

+ 10:9 Зәбур 22:4, Гыйбрәтле сүзләр 3:23, Гыйбрәтле сүзләр 28:18

+ 10:10 Гыйбрәтле сүзләр 6:13

+ 10:11 Зәбур 35:10, Гыйбрәтле сүзләр 13:14, Гыйбрәтле сүзләр 14:27, Гыйбрәтле сүзләр 16:22

+ 10:12 Ягъкубтан хат 5:20, I Петердән хат 4:8

+ 10:13 Гыйбрәтле сүзләр 19:29, Гыйбрәтле сүзләр 26:3

+ 10:14 Гыйбрәтле сүзләр 18:7
+ 10:15 Гыйбрәтле сүзләр 18:11
+ 10:16 Гыйбрәтле сүзләр 11:19
+ 10:17 Гыйбрәтле сүзләр 6:23

+ 10:19 Маттай 12:36, Гыйбрәтле сүзләр 17:27, Вәгазьче 5:2

+ 10:21 Һошея 4:6
+ 10:23 Гыйбрәтле сүзләр 2:14, Иремия 11:15
+ 10:24 Әюб 3:25, Ишагыйя 66:4, Зәбур 144:19

+ 10:25 Әюб 21:19, Маттай 7:27, Гыйбрәтле сүзләр 12:3

+ 10:26 Гыйбрәтле сүзләр 6:6

+ 10:27 Гыйбрәтле сүзләр 3:2, Гыйбрәтле сүзләр 3:16, Гыйбрәтле сүзләр 4:10, Гыйбрәтле сүзләр 9:11, Зәбур 54:24

+ 10:28 Әюб 8:13, Гыйбрәтле сүзләр 11:7
+ 10:30 Гыйбрәтле сүзләр 2:21-22
+ 10:31 Зәбур 36:30, Гыйбрәтле сүзләр 15:28

+ 11:1 Левиләр 19:36, Канун 25:13, Гыйбрәтле сүзләр 16:11, Гыйбрәтле сүзләр 20:10, Гыйбрәтле сүзләр 20:23, Яхәзкыл 45:10

+ 11:2 Гыйбрәтле сүзләр 16:18, Гыйбрәтле сүзләр 18:12, Гыйбрәтле сүзләр 29:23

+ 11:3 Гыйбрәтле сүзләр 13:6

+ 11:4 Әюб 36:19, Яхәзкыл 7:19, Сефания 1:18, Гыйбрәтле сүзләр 10:2

+ 11:5 Гыйбрәтле сүзләр 3:6, Эстер 7:9, Зәбур 7:16, Даниил 6:24

+ 11:6 Гыйбрәтле сүзләр 13:6
+ 11:7 Әюб 8:13, Гыйбрәтле сүзләр 10:28
+ 11:8 Гыйбрәтле сүзләр 21:18
+ 11:10 Эстер 8:15, Гыйбрәтле сүзләр 29:2
+ 11:11 Гыйбрәтле сүзләр 29:8
+ 11:13 Гыйбрәтле сүзләр 20:19

+ 11:14 Гыйбрәтле сүзләр 15:22, Гыйбрәтле сүзләр 20:18, Гыйбрәтле сүзләр 24:6

+ 11:18 Һошея 10:12, Гәләтиялеләргә хат 6:8
+ 11:19 Гыйбрәтле сүзләр 10:16
+ 11:20 Зәбур 118:1
+ 11:21 Гыйбрәтле сүзләр 16:5, Зәбур 111:2

+ 11:24 Гыйбрәтле сүзләр 13:7, II Көринтлеләргә хат 9:6

+ 11:25 Зәбур 111:9

+ 11:26 Яратылыш 42:6

+ 11:27 Эстер 7:9, Зәбур 7:16, Гыйбрәтле сүзләр 26:27, Даниил 6:24

+ 11:28 Зәбур 48:7, Зәбур 91:13

+ 11:30 Яратылыш 2:9, Яратылыш 3:22, Гыйбрәтле сүзләр 3:18, Гыйбрәтле сүзләр 13:12, Гыйбрәтле сүзләр 15:4

+ 11:31 I Петердән хат 4:18
+ 12:1 Гыйбрәтле сүзләр 15:10
+ 12:3 Гыйбрәтле сүзләр 10:25

+ 12:4 Рут 3:11, Гыйбрәтле сүзләр 18:22, Гыйбрәтле сүзләр 31:10, Гыйбрәтле сүзләр 14:30

+ 12:5 Маттай 12:35

+ 12:6 Зәбур 9:30, Зәбур 63:5, Иремия 5:26, Гыйбрәтле сүзләр 14:3

+ 12:10 Канун 25:4

+ 12:11 Гыйбрәтле сүзләр 28:19

+ 12:13 Зәбур 58:13, Гыйбрәтле сүзләр 18:7, Гыйбрәтле сүзләр 21:23

+ 12:14 Гыйбрәтле сүзләр 13:2, Гыйбрәтле сүзләр 18:20, Ишагыйя 3:10, Иремия 22:15

+ 12:15 Гыйбрәтле сүзләр 3:7
+ 12:16 Гыйбрәтле сүзләр 29:11
+ 12:17 Гыйбрәтле сүзләр 14:5
+ 12:18 Зәбур 56:5, Гыйбрәтле сүзләр 4:22
+ 12:19 Гыйбрәтле сүзләр 19:9
+ 12:21 Зәбур 90:10
+ 12:22 Гыйбрәтле сүзләр 6:17
+ 12:23 Гыйбрәтле сүзләр 13:16
+ 13:1 Гыйбрәтле сүзләр 1:22, Зәбур 1:1

+ 13:2 Гыйбрәтле сүзләр 12:14, Гыйбрәтле сүзләр 18:20

+ 13:3 Гыйбрәтле сүзләр 12:13, Гыйбрәтле сүзләр 21:23

+ 13:4 Гыйбрәтле сүзләр 6:9-11, Гыйбрәтле сүзләр 21:25

+ 13:6 Гыйбрәтле сүзләр 11:6, Гыйбрәтле сүзләр 11:3, Гыйбрәтле сүзләр 19:3

+ 13:7 Гыйбрәтле сүзләр 11:24
+ 13:9 Әюб 18:5-6, Әюб 21:17
+ 13:10 Гыйбрәтле сүзләр 28:25

+ 13:12 Яратылыш 2:9, Яратылыш 3:22, Гыйбрәтле сүзләр 3:18, Гыйбрәтле сүзләр 11:30, Гыйбрәтле сүзләр 15:4

+ 13:14 Зәбур 35:10, Гыйбрәтле сүзләр 10:11
+ 13:16 Вәгазьче 10:3
+ 13:17 Гыйбрәтле сүзләр 25:13

+ 13:18 Гыйбрәтле сүзләр 15:31-32, Вәгазьче 7:5

+ 13:22 Әюб 27:16, Гыйбрәтле сүзләр 28:8

+ 13:24 Гыйбрәтле сүзләр 19:18, Гыйбрәтле сүзләр 22:15, Гыйбрәтле сүзләр 23:13, Гыйбрәтле сүзләр 29:17

+ 13:25 Гыйбрәтле сүзләр 10:3
+ 14:2 Гыйбрәтле сүзләр 2:15
+ 14:3 Гыйбрәтле сүзләр 12:6
+ 14:5 Чыгыш 23:1, Гыйбрәтле сүзләр 12:17
+ 14:6 Гыйбрәтле сүзләр 15:14
+ 14:11 Гыйбрәтле сүзләр 3:33
+ 14:12 Гыйбрәтле сүзләр 16:25
+ 14:13 Вәгазьче 2:2, Лүк 6:25
+ 14:19 Яратылыш 42:6, I Патшалар 2:36

+ 14:20 Гыйбрәтле сүзләр 19:7, Гыйбрәтле сүзләр 19:4

+ 14:21 Зәбур 40:2, Гыйбрәтле сүзләр 29:7

+ 14:23 Гыйбрәтле сүзләр 21:5

+ 14:27 Зәбур 35:10, Гыйбрәтле сүзләр 10:11, Гыйбрәтле сүзләр 13:14

+ 14:29 Гыйбрәтле сүзләр 15:18, Гыйбрәтле сүзләр 16:32, Гыйбрәтле сүзләр 19:11, Вәгазьче 7:8-9

+ 14:30 Гыйбрәтле сүзләр 4:22, Гыйбрәтле сүзләр 12:4

+ 14:31 Гыйбрәтле сүзләр 17:5

+ 15:1 Хөкемчеләр 8:1-3, III Патшалар 12:13-17

+ 15:2 Вәгазьче 10:13-14

+ 15:3 II Елъязма 16:9, Әюб 31:4, Зәкәрия 4:10

+ 15:4 Яратылыш 2:9, Яратылыш 3:22, Гыйбрәтле сүзләр 3:18, Гыйбрәтле сүзләр 11:30, Гыйбрәтле сүзләр 13:12

+ 15:8 Гыйбрәтле сүзләр 21:27, Гыйбрәтле сүзләр 28:9, Ишагыйя 1:11, Ишагыйя 66:3, Иремия 6:20, Вәгазьче 4:17

+ 15:10 Гыйбрәтле сүзләр 12:1

+ 15:11 Гыйбрәтле сүзләр 27:20, Әюб 26:6, I Елъязма 28:9, II Елъязма 6:30, Зәбур 43:20, Рәсүлләр 1:24

+ 15:12 Амос 5:10

+ 15:13 Гыйбрәтле сүзләр 17:22, Нәхәмия 2:2, Гыйбрәтле сүзләр 18:14

+ 15:14 Гыйбрәтле сүзләр 14:6
+ 15:16 Гыйбрәтле сүзләр 16:8, Вәгазьче 4:6
+ 15:17 Гыйбрәтле сүзләр 17:1

+ 15:18 Гыйбрәтле сүзләр 28:25, Гыйбрәтле сүзләр 29:22, Гыйбрәтле сүзләр 14:29

+ 15:19 Гыйбрәтле сүзләр 19:24, Гыйбрәтле сүзләр 22:5, Гыйбрәтле сүзләр 22:13

+ 15:20 Гыйбрәтле сүзләр 10:1, Гыйбрәтле сүзләр 29:3

+ 15:21 Гыйбрәтле сүзләр 2:14, Гыйбрәтле сүзләр 10:23, Иремия 11:15

+ 15:22 Гыйбрәтле сүзләр 11:14, Гыйбрәтле сүзләр 20:18, Гыйбрәтле сүзләр 24:6

+ 15:23 Гыйбрәтле сүзләр 25:11
+ 15:24 Көлессәйлеләргә хат 3:1-2
+ 15:25 Зәбур 67:6

+ 15:26 Гыйбрәтле сүзләр 6:18, Гыйбрәтле сүзләр 16:24

+ 15:27 Гыйбрәтле сүзләр 1:19, Гыйбрәтле сүзләр 23:4, I Тимутәйгә хат 6:9, Гыйбрәтле сүзләр 17:23

+ 15:28 Зәбур 36:30, Гыйбрәтле сүзләр 10:31
+ 15:29 Зәбур 17:42, Зәбур 33:16
+ 15:30 Гыйбрәтле сүзләр 25:25
+ 15:32 Гыйбрәтле сүзләр 13:18, Вәгазьче 7:5

+ 15:33 Гыйбрәтле сүзләр 18:12, Гыйбрәтле сүзләр 29:23

+ 16:1 Гыйбрәтле сүзләр 16:9, Гыйбрәтле сүзләр 19:21, Маттай 10:19, Лүк 12:12

+ 16:2 Гыйбрәтле сүзләр 21:2, Гыйбрәтле сүзләр 24:12

+ 16:3 Зәбур 36:5

+ 16:4 Әюб 21:30, Римлыларга хат 9:22

+ 16:5 Гыйбрәтле сүзләр 6:17, Гыйбрәтле сүзләр 11:21, Гыйбрәтле сүзләр 28:20

+ 16:6 Даниил 4:24
+ 16:7 Яратылыш 26:28
+ 16:8 Зәбур 36:16, Гыйбрәтле сүзләр 15:16

+ 16:9 Гыйбрәтле сүзләр 16:1, Гыйбрәтле сүзләр 19:21, Гыйбрәтле сүзләр 20:24

+ 16:10 III Патшалар 3:28

+ 16:11 Левиләр 19:36, Канун 25:13, Гыйбрәтле сүзләр 11:1, Гыйбрәтле сүзләр 20:10, Гыйбрәтле сүзләр 20:23, Яхәзкыл 45:10

+ 16:12 II Патшалар 23:3, Гыйбрәтле сүзләр 25:5, Гыйбрәтле сүзләр 29:14

+ 16:13 Гыйбрәтле сүзләр 22:11

+ 16:14 Гыйбрәтле сүзләр 19:12, Гыйбрәтле сүзләр 20:2

+ 16:15 Зәбур 71:6

+ 16:16 Гыйбрәтле сүзләр 3:14, Гыйбрәтле сүзләр 8:19

+ 16:18 Гыйбрәтле сүзләр 11:2, Гыйбрәтле сүзләр 18:12, Гыйбрәтле сүзләр 29:23

+ 16:20 Гыйбрәтле сүзләр 19:8, Зәбур 83:13

+ 16:22 Зәбур 35:10, Гыйбрәтле сүзләр 10:11, Гыйбрәтле сүзләр 13:14, Гыйбрәтле сүзләр 14:27

+ 16:24 Гыйбрәтле сүзләр 15:26
+ 16:25 Гыйбрәтле сүзләр 14:12
+ 16:26 Вәгазьче 6:7

+ 16:27 Гыйбрәтле сүзләр 6:12, Ягъкубтан хат 3:6

+ 16:28 Гыйбрәтле сүзләр 26:20
+ 16:29 Гыйбрәтле сүзләр 1:10
+ 16:31 Гыйбрәтле сүзләр 20:29
+ 16:32 Гыйбрәтле сүзләр 14:29
+ 16:33 Рәсүлләр 1:26
+ 17:1 Гыйбрәтле сүзләр 15:17
+ 17:2 Гыйбрәтле сүзләр 19:26

+ 17:3 Гыйбрәтле сүзләр 27:21, I Елъязма 28:9, I Елъязма 29:17, Зәбур 25:2, Иремия 17:10

+ 17:5 Гыйбрәтле сүзләр 14:31, Әюб 19:29, Гыйбрәтле сүзләр 24:18

+ 17:6 Зәбур 127:6

+ 17:7 Гыйбрәтле сүзләр 6:17

+ 17:8 Канун 16:19, Гыйбрәтле сүзләр 18:16, Гыйбрәтле сүзләр 21:14

+ 17:12 II Патшалар 17:8, Һошея 13:8

+ 17:13 Зәбур 34:12, Иремия 18:20

+ 17:14 Гыйбрәтле сүзләр 20:3, Гыйбрәтле сүзләр 25:8, I Тессалуникәлеләргә хат 4:11

+ 17:15 Чыгыш 23:7, Гыйбрәтле сүзләр 24:24, Ишагыйя 5:23, Зәбур 93:21

+ 17:17 Гыйбрәтле сүзләр 18:24, Гыйбрәтле сүзләр 27:10

+ 17:19 Гыйбрәтле сүзләр 29:23

+ 17:21 Гыйбрәтле сүзләр 10:1, Гыйбрәтле сүзләр 19:13

+ 17:22 Гыйбрәтле сүзләр 15:13
+ 17:23 Гыйбрәтле сүзләр 15:27, Михә 7:3
+ 17:25 Гыйбрәтле сүзләр 10:1
+ 17:27 Гыйбрәтле сүзләр 10:19, Вәгазьче 5:2
+ 17:28 Әюб 13:5
+ 18:4 Гыйбрәтле сүзләр 20:5
+ 18:5 Гыйбрәтле сүзләр 24:24, Канун 1:17

+ 18:6 Гыйбрәтле сүзләр 10:13, Гыйбрәтле сүзләр 19:29, Гыйбрәтле сүзләр 26:3

+ 18:7 Гыйбрәтле сүзләр 10:14, Зәбур 63:8, Гыйбрәтле сүзләр 12:13, Вәгазьче 10:12

+ 18:8 Гыйбрәтле сүзләр 26:22
+ 18:10 Чыгыш 34:5-7, Зәбур 19:2, Зәбур 60:4
+ 18:11 Гыйбрәтле сүзләр 10:15

+ 18:12 Гыйбрәтле сүзләр 11:2, Гыйбрәтле сүзләр 16:18, Гыйбрәтле сүзләр 15:33, Гыйбрәтле сүзләр 29:23

+ 18:14 Гыйбрәтле сүзләр 15:13

+ 18:16 Гыйбрәтле сүзләр 17:8

+ 18:20 Гыйбрәтле сүзләр 12:14, Гыйбрәтле сүзләр 13:2

+ 18:22 Гыйбрәтле сүзләр 12:4, Гыйбрәтле сүзләр 19:14, Гыйбрәтле сүзләр 8:35

+ 18:24 Гыйбрәтле сүзләр 17:17

+ 19:1 Гыйбрәтле сүзләр 28:6

+ 19:2 Гыйбрәтле сүзләр 21:5, Гыйбрәтле сүзләр 28:20

+ 19:3 Гыйбрәтле сүзләр 13:6

+ 19:4 Гыйбрәтле сүзләр 14:20

+ 19:5 Чыгыш 20:16, Канун 19:19, Гыйбрәтле сүзләр 21:28, Гыйбрәтле сүзләр 24:28, Гыйбрәтле сүзләр 25:18

+ 19:6 Гыйбрәтле сүзләр 29:26
+ 19:7 Гыйбрәтле сүзләр 14:20
+ 19:8 Гыйбрәтле сүзләр 16:20
+ 19:9 Чыгыш 20:16
+ 19:10 Гыйбрәтле сүзләр 26:1, Вәгазьче 10:7
+ 19:11 Гыйбрәтле сүзләр 14:29

+ 19:12 Гыйбрәтле сүзләр 16:14, Гыйбрәтле сүзләр 20:2, Гыйбрәтле сүзләр 28:15

+ 19:13 Гыйбрәтле сүзләр 17:21, Гыйбрәтле сүзләр 21:9, Гыйбрәтле сүзләр 27:15

+ 19:14 Гыйбрәтле сүзләр 12:4, Гыйбрәтле сүзләр 18:22

+ 19:15 Гыйбрәтле сүзләр 6:9, Гыйбрәтле сүзләр 20:4, Гыйбрәтле сүзләр 20:13

+ 19:16 Гыйбрәтле сүзләр 13:13

+ 19:17 Канун 15:7-8, Гыйбрәтле сүзләр 22:9, Гыйбрәтле сүзләр 28:27, Вәгазьче 11:1, Маттай 5:7

+ 19:18 Гыйбрәтле сүзләр 13:24

+ 19:21 Әюб 23:13, Гыйбрәтле сүзләр 16:1, Гыйбрәтле сүзләр 16:9, Ишагыйя 14:27

+ 19:23 Гыйбрәтле сүзләр 10:16, Гыйбрәтле сүзләр 11:19

+ 19:24 Гыйбрәтле сүзләр 15:19, Гыйбрәтле сүзләр 22:13, Гыйбрәтле сүзләр 26:15

+ 19:25 Гыйбрәтле сүзләр 21:11
+ 19:26 Чыгыш 20:12
+ 19:28 Әюб 15:16

+ 19:29 Гыйбрәтле сүзләр 10:13, Гыйбрәтле сүзләр 18:6, Гыйбрәтле сүзләр 26:3

+ 20:1 Яратылыш 9:21, Гыйбрәтле сүзләр 23:29-32, Гыйбрәтле сүзләр 31:4, Эфеслеләргә хат 5:18

+ 20:2 Гыйбрәтле сүзләр 16:14, Гыйбрәтле сүзләр 19:12

+ 20:4 Гыйбрәтле сүзләр 19:15

+ 20:5 Гыйбрәтле сүзләр 18:4

+ 20:9 III Патшалар 8:46, II Елъязма 6:36, Вәгазьче 7:20, Ягъкубтан хат 1:21, I Яхъядан хат 1:8-10, Римлыларга хат 3:23

+ 20:10 Левиләр 19:36, Канун 25:13, Гыйбрәтле сүзләр 11:1, Гыйбрәтле сүзләр 16:11, Гыйбрәтле сүзләр 20:23, Яхәзкыл 45:10

+ 20:12 Чыгыш 4:11, Зәбур 93:9

+ 20:13 Гыйбрәтле сүзләр 19:15

+ 20:16 Гыйбрәтле сүзләр 22:26-27, Гыйбрәтле сүзләр 27:13

+ 20:17 Гыйбрәтле сүзләр 9:17

+ 20:18 Гыйбрәтле сүзләр 11:14, Гыйбрәтле сүзләр 15:22, Гыйбрәтле сүзләр 24:6

+ 20:19 Гыйбрәтле сүзләр 11:13

+ 20:20 Чыгыш 21:17, Гыйбрәтле сүзләр 30:11, Гыйбрәтле сүзләр 30:17

+ 20:21 Гыйбрәтле сүзләр 13:11

+ 20:22 Левиләр 19:18, Гыйбрәтле сүзләр 24:29, Римлыларга хат 12:19, Зәбур 26:14

+ 20:23 Левиләр 19:36, Канун 25:13, Гыйбрәтле сүзләр 11:1, Гыйбрәтле сүзләр 16:11, Гыйбрәтле сүзләр 20:10, Яхәзкыл 45:10

+ 20:24 Гыйбрәтле сүзләр 16:1, Гыйбрәтле сүзләр 16:9, Гыйбрәтле сүзләр 19:21

+ 20:25 Вәгазьче 5:4
+ 20:27 I Көринтлеләргә хат 2:11
+ 20:29 Левиләр 19:32, Гыйбрәтле сүзләр 16:31
+ 21:1 Эзра 6:22

+ 21:2 Гыйбрәтле сүзләр 16:2, Гыйбрәтле сүзләр 24:12, Лүк 16:15

+ 21:3 I Патшалар 15:22, Михә 6:6-8

+ 21:4 Гыйбрәтле сүзләр 6:17

+ 21:5 Гыйбрәтле сүзләр 14:23, Гыйбрәтле сүзләр 10:4

+ 21:6 Гыйбрәтле сүзләр 20:21

+ 21:9 Гыйбрәтле сүзләр 19:13, Гыйбрәтле сүзләр 21:9, Гыйбрәтле сүзләр 25:24, Гыйбрәтле сүзләр 27:15

+ 21:11 Гыйбрәтле сүзләр 19:25
+ 21:13 I Яхъядан хат 3:17
+ 21:14 Гыйбрәтле сүзләр 17:8
+ 21:16 Зәбур 48:14-15
+ 21:18 Гыйбрәтле сүзләр 11:8

+ 21:19 Гыйбрәтле сүзләр 19:13, Гыйбрәтле сүзләр 25:24, Гыйбрәтле сүзләр 27:15

+ 21:22 Вәгазьче 7:19, Вәгазьче 9:16, Вәгазьче 9:18

+ 21:23 Гыйбрәтле сүзләр 12:13, Гыйбрәтле сүзләр 13:3

+ 21:24 Зәбур 1:1, Гыйбрәтле сүзләр 1:22
+ 21:25 Гыйбрәтле сүзләр 13:4
+ 21:26 Канун 15:7-8, Маттай 5:42
+ 21:27 Гыйбрәтле сүзләр 15:8, Ишагыйя 66:3
+ 21:28 Чыгыш 20:16, Гыйбрәтле сүзләр 19:5

+ 21:30 Ишагыйя 44:25, I Көринтлеләргә хат 1:20, I Көринтлеләргә хат 3:19

+ 21:31 Зәбур 19:7-8, Зәбур 32:17, Ишагыйя 31:1

+ 22:1 Вәгазьче 7:1
+ 22:2 Әюб 31:15, Гыйбрәтле сүзләр 29:13
+ 22:3 Гыйбрәтле сүзләр 27:12

+ 22:4 Гыйбрәтле сүзләр 3:16, Гыйбрәтле сүзләр 8:18

+ 22:5 Гыйбрәтле сүзләр 15:19
+ 22:6 Эфеслеләргә хат 6:4
+ 22:8 Әюб 4:8, Гәләтиялеләргә хат 6:7
+ 22:9 Гыйбрәтле сүзләр 19:17
+ 22:10 Гыйбрәтле сүзләр 26:20
+ 22:11 Гыйбрәтле сүзләр 16:13

+ 22:13 Гыйбрәтле сүзләр 15:19, Гыйбрәтле сүзләр 19:24, Гыйбрәтле сүзләр 26:13

+ 22:14 Гыйбрәтле сүзләр 2:16, Гыйбрәтле сүзләр 23:27, Вәгазьче 7:26

+ 22:15 Гыйбрәтле сүзләр 13:24

+ 22:16 Гыйбрәтле сүзләр 28:22

+ 22:17 Гыйбрәтле сүзләр 5:1, Гыйбрәтле сүзләр 24:23

+ 22:22 Чыгыш 23:6, Зәкәрия 7:10
+ 22:23 Гыйбрәтле сүзләр 23:11
+ 22:27 Гыйбрәтле сүзләр 20:16

+ 22:28 Канун 19:14, Әюб 24:2, Гыйбрәтле сүзләр 23:10

+ 23:4 Гыйбрәтле сүзләр 28:20, Маттай 6:19, I Тимутәйгә хат 6:9-10, Гыйбриләргә хат 13:5

+ 23:5 Гыйбрәтле сүзләр 27:24, I Тимутәйгә хат 6:17

+ 23:10 Канун 19:14, Әюб 24:2, Гыйбрәтле сүзләр 22:28

+ 23:11 Гыйбрәтле сүзләр 19:25, Гыйбрәтле сүзләр 22:23

+ 23:13 Гыйбрәтле сүзләр 13:24, Гыйбрәтле сүзләр 19:18, Гыйбрәтле сүзләр 22:15

+ 23:17 Зәбур 36:1, Гыйбрәтле сүзләр 3:31, Гыйбрәтле сүзләр 24:1

+ 23:18 Гыйбрәтле сүзләр 24:14

+ 23:20 Гыйбрәтле сүзләр 20:1, Ишагыйя 5:11-12, Эфеслеләргә хат 5:18

+ 23:22 Чыгыш 20:12, Гыйбрәтле сүзләр 1:8

+ 23:27 Гыйбрәтле сүзләр 22:14, Гыйбрәтле сүзләр 2:16, Вәгазьче 7:26

+ 23:28 Гыйбрәтле сүзләр 7:12
+ 23:30 Ишагыйя 5:11, Ишагыйя 5:22
+ 23:31 Гыйбрәтле сүзләр 20:1
+ 23:35 Ишагыйя 56:12

+ 24:1 Зәбур 1:1, Зәбур 36:1, Гыйбрәтле сүзләр 1:15, Гыйбрәтле сүзләр 3:31, Гыйбрәтле сүзләр 4:14, Гыйбрәтле сүзләр 23:17, Гыйбрәтле сүзләр 24:19

+ 24:2 Зәбур 9:28
+ 24:4 Лүк 16:11
+ 24:5 Гыйбрәтле сүзләр 21:22

+ 24:6 Гыйбрәтле сүзләр 11:14, Гыйбрәтле сүзләр 15:22, Гыйбрәтле сүзләр 20:18

+ 24:9 Зәбур 1:1, Гыйбрәтле сүзләр 3:34, Гыйбрәтле сүзләр 21:24

+ 24:10 Гыйбриләргә хат 12:3

+ 24:11 Зәбур 81:4, Ишагыйя 58:6

+ 24:12 Гыйбрәтле сүзләр 16:2, Гыйбрәтле сүзләр 21:2, Әюб 34:11, Зәбур 61:13, Римлыларга хат 2:6

+ 24:13 Зәбур 18:11
+ 24:14 Гыйбрәтле сүзләр 23:18
+ 24:15 Зәбур 9:29
+ 24:16 Зәбур 36:24
+ 24:17 Әюб 31:29, Михә 7:8
+ 24:18 Гыйбрәтле сүзләр 17:5

+ 24:19 Иремия 12:1, Зәбур 36:1, Гыйбрәтле сүзләр 23:17, Гыйбрәтле сүзләр 24:1

+ 24:20 Әюб 18:5-6, Әюб 21:17, Гыйбрәтле сүзләр 13:9

+ 24:21 I Петердән хат 2:17

+ 24:23 Левиләр 19:15, Канун 1:17, Канун 16:19, Гыйбрәтле сүзләр 18:5, Гыйбрәтле сүзләр 28:21

+ 24:24 Чыгыш 23:7, Гыйбрәтле сүзләр 17:15, Ишагыйя 5:23

+ 24:28 Чыгыш 20:16, Гыйбрәтле сүзләр 19:5, Гыйбрәтле сүзләр 25:18

+ 24:29 Гыйбрәтле сүзләр 20:22

+ 24:34 Гыйбрәтле сүзләр 6:10-11, Вәгазьче 4:5

+ 25:1 Гыйбрәтле сүзләр 1:1, Гыйбрәтле сүзләр 10:1, IV Патшалар 18:5-7

+ 25:2 Канун 29:29

+ 25:5 III Патшалар 2:44-45, Гыйбрәтле сүзләр 16:12

+ 25:6 Лүк 14:8-11
+ 25:11 Гыйбрәтле сүзләр 15:23
+ 25:12 Зәбур 140:5
+ 25:13 Гыйбрәтле сүзләр 13:17
+ 25:14 Яһүдәдән хат 1:12
+ 25:16 Гыйбрәтле сүзләр 27:7

+ 25:18 Чыгыш 20:16, Гыйбрәтле сүзләр 12:18, Гыйбрәтле сүзләр 19:5, Гыйбрәтле сүзләр 24:28

+ 25:21 IV Патшалар 6:22, II Елъязма 28:15, Маттай 5:44

+ 25:22 Зәбур 139:11, Римлыларга хат 12:20

+ 25:24 Гыйбрәтле сүзләр 19:13, Гыйбрәтле сүзләр 21:9, Гыйбрәтле сүзләр 21:19

+ 25:25 Гыйбрәтле сүзләр 15:30

+ 26:1 Гыйбрәтле сүзләр 17:7, Гыйбрәтле сүзләр 19:10, Гыйбрәтле сүзләр 26:8

+ 26:2 Саннар 23:8, Канун 23:5

+ 26:3 Зәбур 31:9, Зәбур 31:9, Гыйбрәтле сүзләр 10:13, Гыйбрәтле сүзләр 19:29

+ 26:5 Маттай 21:24-27
+ 26:8 Гыйбрәтле сүзләр 26:1
+ 26:11 II Петердән хат 2:22

+ 26:12 Гыйбрәтле сүзләр 28:11, Гыйбрәтле сүзләр 29:20

+ 26:13 Гыйбрәтле сүзләр 22:13

+ 26:15 Гыйбрәтле сүзләр 15:19, Гыйбрәтле сүзләр 19:24

+ 26:20 Гыйбрәтле сүзләр 16:28, Гыйбрәтле сүзләр 22:10

+ 26:22 Гыйбрәтле сүзләр 18:8
+ 26:23 Зәбур 28:3, Иремия 9:8, Маттай 23:27
+ 26:25 Иремия 12:6

+ 26:27 Эстер 7:9, Зәбур 7:16, Вәгазьче 10:8, Даниил 6:24

+ 27:1 Лүк 12:19-20, Ягъкубтан хат 4:13-14
+ 27:3 Әюб 6:3
+ 27:4 Гыйбрәтле сүзләр 6:34
+ 27:5 Гыйбрәтле сүзләр 28:23
+ 27:6 Зәбур 140:5
+ 27:7 Гыйбрәтле сүзләр 25:16
+ 27:10 Гыйбрәтле сүзләр 17:17
+ 27:11 Зәбур 118:42
+ 27:12 Гыйбрәтле сүзләр 22:3
+ 27:13 Гыйбрәтле сүзләр 20:16

+ 27:15 Гыйбрәтле сүзләр 19:13, Гыйбрәтле сүзләр 21:9, Гыйбрәтле сүзләр 25:24

+ 27:18 I Көринтлеләргә хат 9:7

+ 27:20 Гыйбрәтле сүзләр 15:11, Хабаккук 2:5, Вәгазьче 1:8, Вәгазьче 4:8

+ 27:21 Гыйбрәтле сүзләр 17:3

+ 27:24 Гыйбрәтле сүзләр 23:5, I Тимутәйгә хат 6:17

+ 28:1 Левиләр 26:17, IV Патшалар 7:7, Левиләр 26:8, I Патшалар 17:32

+ 28:2 III Патшалар 16:8-28, IV Патшалар 15:8-15

+ 28:3 Маттай 18:30
+ 28:6 Гыйбрәтле сүзләр 19:1
+ 28:8 Чыгыш 22:25, Гыйбрәтле сүзләр 13:22
+ 28:9 Зәбур 65:18, Гыйбрәтле сүзләр 15:8
+ 28:10 Зәбур 7:16, Гыйбрәтле сүзләр 26:27
+ 28:11 Гыйбрәтле сүзләр 26:12

+ 28:12 Гыйбрәтле сүзләр 11:10, Әюб 24:4, Гыйбрәтле сүзләр 28:28, Гыйбрәтле сүзләр 29:2

+ 28:13 Әюб 31:33, I Яхъядан хат 1:9
+ 28:15 Гыйбрәтле сүзләр 19:12
+ 28:17 Яратылыш 4:12, Яратылыш 9:6
+ 28:18 Гыйбрәтле сүзләр 10:9
+ 28:19 Гыйбрәтле сүзләр 12:11

+ 28:20 Гыйбрәтле сүзләр 19:2, Гыйбрәтле сүзләр 21:5, Гыйбрәтле сүзләр 23:4

+ 28:21 Гыйбрәтле сүзләр 18:5, Гыйбрәтле сүзләр 24:23, Яхәзкыл 13:19

+ 28:22 Гыйбрәтле сүзләр 22:16

+ 28:23 Гыйбрәтле сүзләр 29:5, Гыйбрәтле сүзләр 27:5

+ 28:24 Чыгыш 20:12

+ 28:25 Гыйбрәтле сүзләр 13:10, Гыйбрәтле сүзләр 15:18

+ 28:27 Канун 15:7-8, Гыйбрәтле сүзләр 19:17

+ 28:28 Гыйбрәтле сүзләр 28:12

+ 29:1 Гыйбрәтле сүзләр 1:25, Гыйбрәтле сүзләр 6:15

+ 29:2 Гыйбрәтле сүзләр 11:10, Гыйбрәтле сүзләр 28:12, Гыйбрәтле сүзләр 28:28

+ 29:3 Гыйбрәтле сүзләр 10:1, Гыйбрәтле сүзләр 15:20, Лүк 15:13, Лүк 15:30

+ 29:5 Гыйбрәтле сүзләр 28:23
+ 29:6 Зәбур 9:16
+ 29:7 Зәбур 40:2
+ 29:8 Гыйбрәтле сүзләр 11:11
+ 29:10 Яратылыш 4:5, Яратылыш 4:8
+ 29:11 Әюб 5:2, Гыйбрәтле сүзләр 12:16
+ 29:13 Гыйбрәтле сүзләр 22:2
+ 29:14 Зәбур 71:4, Гыйбрәтле сүзләр 16:12

+ 29:15 Гыйбрәтле сүзләр 10:1, Гыйбрәтле сүзләр 17:25

+ 29:16 Зәбур 36:34, Зәбур 90:8, Зәбур 91:12

+ 29:17 Гыйбрәтле сүзләр 13:24

+ 29:18 I Патшалар 3:1, Зәбур 73:9, Амос 8:11, Чыгыш 32:25

+ 29:20 Гыйбрәтле сүзләр 26:12

+ 29:22 Гыйбрәтле сүзләр 15:18

+ 29:23 Гыйбрәтле сүзләр 11:2, Гыйбрәтле сүзләр 16:18, Гыйбрәтле сүзләр 18:12, Гыйбрәтле сүзләр 15:33, Гыйбрәтле сүзләр 18:12

+ 29:24 Левиләр 5:1, Хөкемчеләр 17:2
+ 29:25 Лүк 12:4
+ 29:26 Гыйбрәтле сүзләр 19:6
+ 30:4 Яхъя 3:13, Әюб 28:26, Ишагыйя 40:12

+ 30:5 Зәбур 11:7, Зәбур 17:31, Зәбур 3:3, Гыйбрәтле сүзләр 2:7

+ 30:6 Канун 4:2, Канун 12:32, Ачылыш 22:18

+ 30:8 Маттай 6:11, I Тимутәйгә хат 6:8

+ 30:9 Канун 8:12-14, Канун 31:20, Зәбур 77:11, Зәбур 105:21, Һошея 13:6

+ 30:10 Вәгазьче 7:21
+ 30:11 Чыгыш 21:17, Гыйбрәтле сүзләр 20:20
+ 30:12 Гыйбрәтле сүзләр 16:2
+ 30:13 Зәбур 100:5
+ 30:14 Әюб 29:17, Зәбур 13:4
+ 30:17 Яратылыш 9:22, Гыйбрәтле сүзләр 20:20
+ 30:18 Гыйбрәтле сүзләр 6:16
+ 30:22 Гыйбрәтле сүзләр 19:10
+ 30:25 Гыйбрәтле сүзләр 6:6-8
+ 30:27 Йоил 2:7
+ 30:32 Әюб 21:5, Михә 7:16

+ 31:3 Канун 17:17, III Патшалар 11:1-4, Гыйбрәтле сүзләр 7:26

+ 31:4 Гыйбрәтле сүзләр 20:1, Вәгазьче 10:17, Эфеслеләргә хат 5:18

+ 31:6 Зәбур 103:15

+ 31:8 Әюб 29:12, Әюб 29:15

+ 31:9 Левиләр 19:15, Канун 1:16, Канун 16:18-19

+ 31:10 Рут 3:11, Гыйбрәтле сүзләр 12:4, Гыйбрәтле сүзләр 3:15

+ 31:15 Гыйбрәтле сүзләр 20:13
+ 31:20 Канун 15:7-8, Гыйбрәтле сүзләр 22:9
+ 31:31 Гыйбрәтле сүзләр 11:16

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TTR/TTR/Изге-Язма__Tran.azw3

Сүзлек

Сүзлек

1. А
2. Ә
3. Б
4. В
5. Г
6. Д
7. Җ
8. З
9. И
10. Й
11. К
12. Л
13. М
14. О
15. Ө
16. П
17. Р
18. С
19. Т
20. У
21. Ү
22. Ф
23. Х
24. Һ
25. Ч
26. Ш
27. Э
28. Ю
29. Я

Шартлы кыскартмалар:

к. – карагыз
гр. – грек телендә
рус. – рус телендә
яһ. – яһүд телендә
б. э. к. – безнең эрага кадәр
б. э. – безнең эраның

Адәм Углы

Арамей телендә бу сүз тезмәсе «кеше» дигәнне аңлата һәм беренче тапкыр «Даниил», 7:13-14 тә очрый. Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсих Үзен Адәм Углы дип атый. («Марк», 8:31; «Рәсүлләр», 7:55-56.)

Аклау

Инҗилдәге мәгънәсе: Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе аша Аллаһы Тәгалә кешеләрнең гөнаһларын кичерә, аларны гаепсез һәм Үзе алдында хак дип саный. Гайсә Мәсихкә иман китергән кешене генә Аллаһы аклый. («Римлыларга хат», 1:17; 3:28.)

К. Тәкъвалык, Хаклык.

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

Аллаһы Бәрәне

Тәүратта телгә алынган Муса кануны нигезендә, Исраилнең һәр кешесе Котылу бәйрәмендә Аллаһыга корбан итеп бәрән китерергә тиеш булган. Шушы гамәлләре белән алар Аллаһы ярдәмендә Мисыр коллыгыннан котылуларын билгеләгәннәр. «Аллаһы Бәрәне» – Гайсә Мәсихнең Инҗилдәге исемнәренең берсе. Бу исем Гайсә Мәсихнең кешеләр кылган гөнаһ өчен Аллаһы тарафыннан корбан ителүен аңлата. («Яхъя», 1:29; «I Көринтлеләргә хат», 5:7; «Ачылыш», 5.)

К. Котылу бәйрәме.

Аллаһы сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Аллаһыга таба борылу

Кылган гөнаһлар өчен тәүбә итеп, гөнаһлы тормышны калдырып, Аллаһы юлына басу.

К. Тәүбә итү.

Аллаһы йорты

Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә («Лүк», 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

Аллаһы Патшалыгы

Инҗилдә әлеге төшенчә Аллаһының хакимлеген аңлата. Гайсә Мәсих Аллаһы Патшалыгы турында Үзенең вәгазьләрендә сөйли («Марк», 1:15; «Лүк», 17:20-21). Ул кылган могҗизалар әлеге Патшалыкның якынлашып килүен ачык чагылдыра. Бу Патшалыкның рухи асылы Гайсә Мәсихкә иман итү аша ачыла. Җирдә Аллаһы Патшалыгы Гайсә Мәсих икенче тапкыр килгәннән соң урнашачак.

Аллаһының изге кешесе

К. Изге.

Арам

Исраил патшалыгыннан көньякта, Фойникә иленнән көнчыгышта урнашкан дәүләт, ил. Иң зур шәһәрләренең берсе Дәмәшкъ булган. Арамиләр еш кына исраилиләргә каршы сугыш алып барганнар. Безнең эрага берничә гасыр кала греклар бу илне Сүрия дип атый башлый, һәм бу исем бүгенге көндә дә саклана.

Арамей теле

Борынгы яһүд һәм гарәп телләренә кардәш тел. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр, нигездә, арамей телендә сөйләшкәннәр.

Ата (Аллаһыга карата)

Гайсә Мәсих Аллаһыны «Атам» дип атый («Марк», 14:36), шуның белән ата һәм бала арасында нинди мөнәсәбәтләр булса, Аллаһы белән Үзе арасында нәкъ шундый мөнәсәбәтнең барлыгын күрсәтә. Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше дә Аллаһы белән әнә шундый мөнәсәбәткә керә һәм шуңа күрә Аллаһыны «Атам» дип атый ала.

Аширә

Диңгез алиһәсе, күк патшабикәсе; Фойникә һәм Арам халыклары аны «анабыз алиһә», «илаһлар анасы» дип атаган. Тәүраттан билгеле булганча, Исраил халкы, әледән-әле Аширәгә табынып, Аллаһыга хыянәт итә торган булган.

Ашторет

Мәҗүсиләрнең мәхәббәт, уңдырышлылык һәм сугыш алиһәсе; фойникәлеләр, арамиләр, пелештиләр һәм кайбер башка халыклар табынган «Җир патшабикәсе», илаһ Багалның хатыны.

Ашшур

Хәзерге Гыйракның төньяк өлешендә ике мең ел дәвамында, б. э. к. 621 нче елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Башкаласы Ниневә булган. Б. э. к. 722 нче елда ашшурлылар Төньяк, ягъни Исраил патшалыгын яулап алып бик күп исраилиләрне әсир итеп үз илләренә алып китәләр, алар урынына Исраилгә Ашшур империясенә буйсынган халыкларны ирексезләп күчерәләр. Тора-бара ул халыклар әсирлеккә китмәгән исраилиләр белән никахлаша башлыйлар. Ашшурлылар шулай ук Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгына да һөҗүм итеп карыйлар, әмма уңышка ирешмиләр. Соңыннан Ниневә, Аллаһы каргышына дучар булып, баскынчылар тарафыннан нигезенә кадәр җимерелә. («IV Патшалар», 18:9–19:36; «Нахум», 1–3.)

Әгрип (Әгрип II)

Һируд Әгрип I угылы. Б. э. 53–93 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. («Рәсүлләр», 25:13-26.)

Бабил (рус. Вавилон)

Хәзерге Гыйракның көньяк өлешендә б. э. к. 539 нчы елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Бабил империясе Исраил халкының явыз дошманы булган. Б. э. к. 586 нчы елда бабиллеләр Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгын яулап алалар һәм халыкның күбесен әсирлеккә куып алып китәләр. Инҗилдә «Бабил» сүзе явызлык патшалыгын аңлата.

Багал

Кәнганиләр ышанганча, яңгыр һәм давыллар алып килүче, җирне уңдырышлы итүче илаһ («III Патшалар», 18:18-19; «Иремия», 19:4-5; «Римлыларга хат», 11:4.)

Бердәмлек (гр. экклесиа)

Бу сүз Инҗилдә ике мәгънәдә кулланыла:

1) Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр җыены;

2) җир йөзендәге барлык мәсихчеләр (Гайсә Мәсихкә ышанучылар).

Боерыклар сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Вакыт хисабы

Инҗил буенча, иртәнге сәгать алтыдан кичке сәгать алтыга кадәр – көн, кичке алтыдан төнге уникегә кадәр – кич, төнге уникедән иртәнге алтыга кадәр төн саналган. Мәсәлән, «беренче сәгать» – иртәнге алты белән җиде арасына, «тугызынчы сәгать» көндезге ике белән өч арасына туры килгән.

Гаеп йолу корбаны

Әлеге корбан, гөнаһ йолу корбаны кебек үк, Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. Моннан тыш, китергән зыянны гаепле кеше артыгы белән капларга тиеш булган. («Левиләр», 5:2-13.)

Гәлиләя

Пелешет (Фәләстин) җирендәге төбәк. Гайсә Мәсих яшәгән чорда анда күбесенчә чит халыкларның нәсел варислары гомер иткән, һәм яһүдиләр аларны бик үк өнәп бетермәгән. Гайсә Мәсих бу төбәктә байтак кына яшәгән һәм Үзенең мәсихлек хезмәтен башкарган.

Гөнаһ

Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

Гөнаһ йолу корбаны

Исраил халкы өчен иң мөһим шушы төр корбан тулаем яндыру корбаны кебегрәк китерелгән, әмма мәзбәхтә малның симез-майлы өлеше генә, калганы исә торак урыннан читтә яндырылган. Әлеге корбан Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. («Левиләр», 4:2-35.)

Гөнаһ йолу көне (яһ. йом-киппур)

Чатырлар бәйрәменнән алданрак уздырыла торган, көз башына туры килгән бу көндә исраилиләр эшләмәгән, ураза тоткан. Үзләренең һәм халыкның гөнаһларын йолу, Аллаһы чатырын һәм шундагы мәзбәхне пакьләндерү өчен, руханилар тиешле корбаннарны китергәннәр. («Левиләр», 16, 23:26-32; «Саннар», 29:7-11.)

Грек теле

Гайсә Мәсих заманында Урта диңгез буендагы илләрдә аралашу теле булган. Инҗил грек телендә язылган.

Гыйбадәтханә (гр. синагога)

Инҗилдә әлеге сүз яһүдиләр яшәгән шәһәрләрдәге гыйбадәтханәне аңлата. Анда Аллаһы сүзен өйрәткәннәр, Тәүратны укыганнар, дога кылганнар.

Дан

Гомумән әйткәндә, «Аллаһының даны», «Раббының шөһрәте» дигән төшенчә Аллаһының чиксез хакимлеген һәм мәһабәтлелеген аңлата. Тәүраттан мәгълүм булганча, кайбер очракларда Аллаһының даны исраилиләргә якты нур, ут-ялкын, төтен рәвешендә күренгән. Гайсәнең тормышы, Ул тудырган могҗизалар, бигрәк тә Аның хачтагы үлеме һәм үлгәннән соң терелүе – болар барысы да Аллаһы Углының даны турында сөйли.

Җинаять

Тәүрат һәм Инҗил китапларында «җинаять» сүзе «гөнаһ»ның синонимы буларак кулланыла һәм Аллаһы канунына буйсынмауны аңлата.

Зәбур

Нигездә, Исраил патшасы Давыт тарафыннан иҗат ителгән мәдхияләр, Аллаһыны данлаучы жырлар, ялвару-догалар тупланмасы, Иске Гаһеднең зур бер өлеше.

Иблис (гр. диаболос)

Аллаһының дошманы, явыз рухлар башлыгы, кешеләрне вәсвәсәгә салучы рухи зат («Әюб», 1:6-12; «Маттай», 4:1-11). «Иблис» сүзе татар теленә – гарәп теленнән, ә аның синонимы «шайтан» (яһ. сатан) яһүд теленнән кергән.

Изге

«Изге» сүзенең мәгънәсе: «аерып алынган». Инҗилдә Гайсә Мәсихкә иман китергән кешеләрне «изге» дип атыйлар, чөнки Аллаһы аларны, тәкъва тормыш алып барсыннар өчен, бу гөнаһлы дөньядан аерып ала.

Изге Рух

Ягъни Аллаһы Рухы. Борынгы яһүд һәм грек телләрендә «рух» сүзенең төп мәгънәсе – «сулыш», «җил». Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше Изге Рухны кабул итә. Изге Рух ул – Гайсә Мәсихнең өйрәткәннәрен кешеләргә җиткерүче. («Яхъя», 14:15-17, 26.)

Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылган иман итүче кеше Изге Рухтан көч-куәт, зирәклек, Аллаһы хезмәтен башкару өчен нинди дә булса сәләт кабул итә. «Рәсүлләрнең эшләре» дигән китапның икенче бүлегендә Гайсәнең шәкертләренә Изге Рухның беренче тапкыр иңүе тасвирлана; бу хәл Илленче көн бәйрәмендә була («Рәсүлләр», 2:1-4).

К. Илленче көн бәйрәме.

Изге чатыр

Аллаһы йорты төзелгәнче, исраилиләр шул чатырда Аллаһыга корбан китергәннәр һәм гыйбадәт кылганнар («Чыгыш», 25:8, 22; «Рәсүлләр», 7:44; «Гыйбриләргә хат», 13:10).

Изге Язма

Иске Гаһед җыентыгына кергән китаплар Инҗилдә «Изге язмалар» дип атала.

Икмәк бүләге

Аллаһы уңыш үстерергә мөмкинлек биргән өчен Аңа рәхмәт йөзеннән китерелә торган корбан-бүләк. Ул зәйтүн мае вә хуш исле тәмләткечләр кушылган чи яки кыздырылган ашлыктан, оннан йә күмәчтән гыйбарәт булган. Аның бер өлеше яндырылып, калганы руханиларга бирелгән. («Левиләр», 2:1-16.)

Илленче көн бәйрәме

Котылу бәйрәменнән соң илленче көнгә туры килә. Аның икенче исеме – «Уңыш бәйрәме». Ул көнне рәхмәт йөзеннән Аллаһыга яңа уңыштан икмәк бүләге һәм башка төр корбаннар китергәннәр. Гайсә Мәсихнең шәкертләренә Изге Рух шушы бәйрәм көнендә иңгән, һәм бу хәл очраклы булмаган: Илленче көн бәйрәме уңыш җыеп бетерүне төгәлләгән кебек, Изге Рухның иңүе дә Гайсә Мәсихнең җирдәге хезмәте төгәлләнүне белдерә. («Чыгыш», 23:16; «Левиләр», 23:15-16; «Канун», 16:9-12.)

Иман итүче

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кеше.

Иман итүчеләр бердәмлеге

К. Бердәмлек.

Инҗил

Б. э. I гасырының икенче яртысында борынгы грек телендә иҗат ителгән, Гайсә Мәсихнең тормышы һәм тәгълиматы турындагы хикәяләрдән һәм хатлардан торган тупланма.

Иске Гаһед

Озак еллар дәвамында (б. э. к. XV – I гасырларда) төрле кешеләр тарафыннан язылган, соңыннан бер җыентыкка тупланган китаплар.

К. Тәүрат.

Исраил

1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме («Яратылыш», 32:22-32);

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

Йолып алу

Тиешле түләү кертеп коллыктан, авыр хәлдән коткаруны аңлата. Инҗилдә язылганча, кешелекне гөнаһ хакимлегеннән азат итәр өчен түләнгән бәя – Гайсә Мәсихнең корбан булып үлүе.

Йөзем изгеч

Йөзем изү өчен ташны чокып ясалган чокыр («Хөкемчеләр», 6:11; «Иремия», 48:33).

Кайгы киеме

К. Тупас тукыма.

Кайсар

Рим императорларын шулай атаганнар.

Калкулык / Калку җир

Кәнганиләрнең гыйбадәт кыла торган яки потханәләре урнашкан урын. Анда, алиһә Аширәгә багышлап, махсус баганалар утыртканнар, корбан китергәннәр, елның билгеле бер вакытында, җирнең уңдырышлылыгын арттыру сылтавы белән, фахишәлек кылганнар. Гадәттә, калкулыклар түбәҗирләрдә, әмма кайвакыт киң ябалдашлы агачлар астында һәм үзәннәрдә урнашкан булган. Андый гамәлләрне өнәмәвен Аллаһы Үзенең пәйгамбәрләре аша әйтә килгән («Левиләр», 26:30; «III Патшалар», 3:2-4; «IV Патшалар», 23:1-28; «Иремия», 7:31). Баштарак Аллаһыга багышланган корбаннарны исраилиләр калку җирләрдә китерә торган булганнар, әмма соңыннан Аңа корбан китерү Иерусалимдәге Аллаһы йортында гына рөхсәт ителгән («I Патшалар», 9:12-25).

Кальга

Шәһәр эчендәге ныгытылган махсус урын, бина («II Патшалар», 5:17; «Зәбур», 36:39; «Амос», 2:5).

Камышлы диңгез

Бу атама – борынгы яһүд теленнән сүзгә-сүз тәрҗемә. Кайсы сулык турында сүз барганын әйтүе авыр. Камышлы диңгез Сүәеш яки Акаба култыгы булырга мөмкин, дип фаразлана. Инҗилдә Камышлы диңгез Кызыл диңгез дип тә бирелә («Чыгыш», 10:19; «Хөкемчеләр», 11:16; «I Көринтлеләргә хат», 10:1). Мисыр фиргавененнән качкан чакта, Исраил халкы шушы диңгезне кичеп чыга («Чыгыш», 13:18; 15:4, 22).

Канун

Аллаһының Исраил халкына биргән Кануны. «Канун» дигәндә, Муса аркылы бирелгән «Ун боерык (әмер)» яисә тулысынча Тәүрат китабы күздә тотыла. Нәсыйхәт һәм кагыйдәләр җыентыгы буларак, Канун Аллаһының Үз халкына карата булган теләген, Исраил халкының ничек яшәргә тиешлеген күрсәтә.

Канунчы / Канун белгече

Канун текстына үзгәртүләр кертмичә, аны күчереп язу, өйрәнү һәм өйрәтү, Канун кагыйдәләренең үтәлешен күзәтү алар җаваплылыгында булган. Гайсә Мәсих заманында Канун белгечләре яһүдиләргә Тәүрат китабында язылганнарны аңлата торган булган. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Эзра кәтип, канун белгече вазифасын башкарган. («Эзра», 7:6; «Нәхәмия», 8:2.)

Кәнган

1) Нух пәйгамбәр оныкларының берсе («Яратылыш», 9:18);

2) Фәләстин җиренең борынгы атамасы («Яратылыш», 12:5; «Чыгыш», 6:4; «Ешуа», 5:12).

Кәтип

К. Канунчы.

Керубимнәр

Аллаһы хезмәтендәге рухи затлар, Гадән бакчасының сакчылары («Яратылыш», 3:24). Әлеге затларның алтыннан коелган сыннары Раббының Килешү сандыгы өстенә куелган булган («Чыгыш», 25:18-22).

Килданиләр

Бабил патшалыгында яшәгән һәм күпмедер вакытлар дәвамында хакимлекне үз кулында тоткан халыкларның берсе. «Иске Гаһед»тә бу сүз еш кына бөтен Бабил халкының атамасы буларак кулланыла. («Иремия», 24:5; 25:12; 50:10; 51:24.)

Килешү

«Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр («Яратылыш», 15), Нух пәйгамбәр («Яратылыш», 9:8-17), Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән («Чыгыш», 19:24), Давыт патша белән («II Патшалар», 7) Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән («Иремия», 31:27-37) һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү («Марк», 14:24; «I Көринтлеләргә хат», 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

Килешү сандыгы

Агачтан ясалган, алтын белән тышланган, капкачына керубим сыннары куелган әлеге сандык Аллаһының исраилиләр арасында булуын гәүдәләндергән. Сандыкта Аллаһының «Ун боерыгы» язылган таш такталар сакланган. Сандык – Изге чатырның, ә Аллаһы йорты төзелгәннән соң аның Иң изге бүлмәсендә торган. («Чыгыш», 25:10-22; «Гыйбриләргә хат», 9:4; «Ачылыш», 11:19.)

Кирмән

К. Кальга.

Корбан

Кылган гөнаһларыннан чистарыну өчен, исраилиләр мәзбәхтә корбан итеп үгез, сарык, кәҗә яисә күгәрчен яндырганнар, Аллаһыны мактау, Аңа рәхмәтләр әйтү йөзеннән бүләкләр (он, икмәк, шәраб, май) китергәннәр. Корбан китерү тәртипләре Тәүратта күрсәтелгән. Инҗилдән билгеле булганча, кешелекнең барлык гөнаһларын кичерү өчен Аллаһы Тәгалә Үзе китергән бердәнбер корбан – Гайсә Мәсих.

Коткаручы

Гайсә Мәсихне Аллаһы бар халыклар өчен Коткаручы иткән («Рәсүлләр», 5:31). Гайсә Мәсих – кешеләрне гөнаһ коллыгыннан һәм Аллаһы тарафыннан җәзага тартылудан коткаручы.

Котылу бәйрәме (гр. пасха)

Аллаһы әмере нигезендә, әлеге бәйрәмне исраилиләр Мисыр коллыгыннан котылуны искә алып билгеләп үткәннәр. Бәйрәм алды көнне һәр гаилә корбанга бәрән китерергә тиеш булган. Гайсә Мәсих, Аллаһы бәрәне буларак, нәкъ Котылу бәйрәмендә корбан ителә, һәм шуннан соң бәйрәм, икенче төсмер алып, гөнаһлардан котылуны аңлата башлый. («Чыгыш», 12:14-20.)

Кулларны кую

Символик хәрәкәт, дини йола. Инҗилдән күренгәнчә, кеше башына кулларны түбәндәге очракларда куйганнар:

1) фатиха биргәндә («Маттай», 19:13, 15);

2) Бердәмлектәге хезмәткә багышлаганда («Рәсүлләр», 6:6; 13:3);

3) дога кылып, Аллаһыдан көч-сәләт сораганда («I Тимутәйгә хат», 4:14; «II Тимутәйгә хат», 1:6);

4) Изге Рухны кабул итү өчен дога кылганда («Рәсүлләр», 8:17; 19:6);

5) авыру-зәхмәтләрдән савыктырганда («Марк», 6:5; «Лүк», 4:40; 13:13; «Рәсүлләр», 28:8).

Кулъязма төргәге

Көпшә сыман итеп төрелгән, озынча юка күн кисәгеннән яки папирустан эшләнгән китап.

Күкләр Патшалыгы

К. Аллаһы Патшалыгы.

Ладан

Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

Май сөртү

Ниндидер үзенчәлекле хезмәткә (патша, рухани һәм кайбер очракта пәйгамбәр хезмәтенә) багышлау билгесе итеп кешенең башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар («I Патшалар», 10:1; «Чыгыш», 29:7; «Левиләр», 8:12; «III Патшалар», 19:16).

К. Мәсих.

Мәаб

1) Лут пәйгамбәрнең углы;

2) Мәабның токымы, мәабиләр. Тугандаш саналган исраилиләр белән әлеге мәҗүси кавем дошмани мөнәсәбәттә булган («Канун», 23:3-4; «Хөкемчеләр», 3:12-14). «Рут» китабында Рут исемле мәаби бер хатынның, үз илен ташлап, Исраил җиренә күчеп килүе һәм шунда кияүгә чыгуы турында әйтелә; Рут – Давыт патшаның ерак әбисе.

Мәзбәх

Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

Мәрхәмәт

Әлеге татар сүзе Тәүратта яһүдләрнең «хесед» («тугры мәхәббәт»), ә Инҗилдә грекларның «харис» («игелек күрсәтү») сүзе өчен кулланылды.

Мәсих (гр. Христос)

Гайсә титулларының берсе. Бу сүзнең мәгънәсе: «май сөртелгән» (яһ. Машиах). Исраилгә патша билгеләгәндә, руханилар патшаның башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар, шушылай итеп алар әлеге затның Аллаһы тарафыннан сайланган булуын күрсәткәннәр. Гайсәнең Мәсих дигән атамасы Аның дөньяны гөнаһ хакимлегеннән коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланган Зат булуын аңлата.

Мәсихчеләр

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кешеләр, Мәсихнең иярченнәре. Әлеге исем беренче тапкыр Инҗилдәге «Рәсүлләрнең эшләре» (11:26) дигән китапта очрый.

Мәҗүсиләр

Пот-сыннарга табынучы халыклар. Инҗилдә хикәяләнгәнчә, Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе мәҗүсиләр белән яһүдиләр арасындагы киртәне җимерә.

Мирра

Көньяк Гарәбстан һәм Африкада үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы чатырындагы савытларны изгеләштергәндә, руханиларны хезмәткә багышлаганда, шулай ук хушбуй ясау һәм, антисептик буларак, мәетләрне бәлзәмләү өчен кулланганнар. Гайсә Мәсих тугач, Аның янына килгән йолдызчылар алтын вә ладан белән бергә бүләккә мирра да алып килгәннәр («Маттай», 2:1-12).

Очрашу чатыры

К. Изге чатыр.

Өлкәннәр

Нәсел-ыругның иң абруйлы, иң хөрмәтле вәкилләре. Алар хөкем чыгару, катлаулы булмаган дәгъваларны хәл итү кебек эшләр башкарган («Чыгыш», 3:16; «Канун», 19:12; «Рут», 4:2-11). Мәсихчеләр бердәмлегендә «өлкәннәр» дип җитәкчелек итүчеләрне атаганнар («I Тимутәйгә хат», 5:17; «Титуска хат», 1:5-9).

Пакь, чиста булу (булмау)

Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр. («Левиләр», 7:19; 10:10; 13:12-13; «Саннар», 19:17-19; «Канун», 14:3-21.)

Пәйгамбәрләр

Гадәттә, Аллаһы тарафыннан сайланып, Аңардан кабул иткән сүзләрне кешеләргә җиткерүчеләр, әмма алар бер-берсеннән нык аерылганнар. Мәсәлән, Исраил тарихындагы тәүге пәйгамбәрләр (Ильяс пәйгамбәр кебек гаиптән хәбәр бирүчеләр) еш кына төркем-төркем булып йөргәннәр; кайвакыт аларның «пәйгамбәрлекләре» чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлаудан гыйбарәт булган («I Патшалар», 10:10). Шемуил пәйгамбәр исә хөкемче вазифасын башкарган. Ә соңрак яшәгән пәйгамбәрләр (мәсәлән, Иремия, Ишагыйя) кешеләргә Аллаһыдан иңгән күренешләрне җиткерә торган булганнар.

Пелешет

Әлеге сүз – борынгы яһүд теленнән транскрипция. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Пелешет иле Урта диңгезнең көньяк-көнчыгыш ярларында урнашкан булган. Б. э. башында греклар Пелешет сүзен «Палестинэ» («Фәләстин») дип үзгәрткәннәр.

Пелештиләр

Пелешет халкы.

К. Пелешет.

Раббы

Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»нең әлеге басмасында «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

Раббы йорты

К. Аллаһы йорты.

Раббының көне / Раббы көне

Раббы хөкем итәргә киләчәк көн. Ул көнне Аллаһы бөтен дөньяны Гайсә Мәсих аша хөкем итәчәк. Бу көн «кыямәт көне» дип тә атала. («Маттай», 24:43; 25:31-46; «Лүк», 17:24.)

Рәсүл (гр. апостолос)

Әлеге сүзнең мәгънәсе: «җибәрелгән кеше». Гайсәнең беренче тапкыр сайлап алынган унике шәкерте – беренче рәсүлләр. Гайсә Мәсих, Үз исеменнән сөйләргә вәкаләт биреп, Аллаһы хезмәтен башкарыр өчен аларны халык арасына юллаган.

Рим

Гайсә Мәсих җирдә яшәгән чорда күп илләрне, шул исәптән Исраилне яулап алган зур империя. Башкаласы да Рим дип аталган.

Рухани

Аллаһы йортында хезмәт итүче. Руханиларның төп вазифасы кешеләр алып килгән малны Аллаһыга корбанга китерүдән гыйбарәт булган. Аллаһы әмере нигезендә, исраилиләрдә Һарун нәселе генә рухани булып хезмәт иткән.

Саддукейлар

Гайсә Мәсих заманындагы яһүдиләрдә, нигездә, руханилардан һәм Иерусалим аксөякләреннән торган дини фирка. Фарисейлардан аермалы буларак, алар үлеп терелүгә, фәрештәләрнең һәм явыз рухларның барлыгына ышанмаганнар, Тәүратны, ягъни Муса пәйгамбәрнең биш китабын гына Аллаһы сүзе итеп таныганнар.

Самарея

Б. э. к. 885–874 нче елларда хакимлек иткән Омри патша заманыннан башлап, Төньяк патшалыкның, ягъни Исраил патшалыгының башкаласы. Кайвакыт тулаем Төньяк патшалыкны да Самарея дип атыйлар. («III Патшалар», 13:32; 16:23-24; «IV Патшалар», 17:24.)

Сикомор

Фикус семьялыгыннан булган каты, нык агач. Инҗирнекеннән кайтышрак җимешләре ярлылар азыгы саналган. Сикомор агачы төзелештә дә кулланылган.

Синай тавы

Урта диңгездән көньякта урнашкан Синай ярымутравындагы тау. Аллаһы бу тауда Муса пәйгамбәр аркылы Исраил халкына Үзенең «Ун боерыгын» биргән һәм алар белән килешү төзегән. («Чыгыш», 19–20; 24; 34.)

Сөннәткә утырту

Аллаһы Тәгалә, Ибраһим пәйгамбәр белән төзеген килешүнең билгесе итеп, Ибраһимга үзен, аның йортындагы һәр ир затын һәм киләчәктә Исраилдә туачак һәр ир баланы сөннәткә утыртырга кушкан («Яратылыш», 17:9-14).

К. Килешү.

Сөннәтсезләр

Бу сүз, гадәттә, мәҗүси халыкларга карата кулланылган. Аллаһы юлыннан йөрмәүчеләр турында сүз барганда, Тәүратта «йөрәкләре сөннәтләнмәгән», «колаклары сөннәтләнмәгән» һ. б. ш. гыйбарәләр дә очрый. («Левиләр», 26:41; «Хөкемчеләр», 14:3; «I Патшалар», 14:6.)

Стан

Юлга чыккан гаскәр яки кешеләр төркеме, чатырлар корып, вакытлыча туктаган урын, туктаулык («Чыгыш», 16:13; «I Патшалар», 4:3-4).

Суга чумдыру йоласы

Инҗилдә суга чумдыру йоласының ике төре турында сүз бара:

1) Яхъя пәйгамбәр тарафыннан чумдырылу – гөнаһлардан тәүбә итүне, гөнаһ кылмаска карар кылып, үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлауны аңлата. Инҗилнең беренче дүрт китабында шундый чумдыру турында сүз бара («Маттай», 3:1-6);

2) Гайсә Мәсих үлеп терелгәннән соң, суга чумдыру йоласының мәгънәсе тирәнәя, киңәя: Гайсә үлеп терелгән кебек, кеше дә, гөнаһлы тормыш өчен үлеп, тәкъва тормыш өчен терелә («Көлессәйлеләргә хат», 2:12).

Сугыш арбасы

Яу кырында, ә кайвакыт йөк ташу өчен кулланылган ике тәгәрмәчле арба.

Су җыю чокыры

Яңгыр суларын җыю өчен ясалган чокыр. Андый коеларны зур чокыр казып, төбенә һәм ян-якларына таш түшәп, измә белән сылап яисә кыяны чокып эшләгәннәр. Кое авызын тар итеп ясап, аны капкач белән томалаганнар. («Канун», 6:11; «Иремия», 38:7-8.)

Татулык корбаны

Аллаһы белән татулыкны саклау һәм Аның белән дөрес мөнәсәбәттә булу өчен китерелгән корбан. Чалынган малның бер өлешен мәзбәхтә яндырганнар, калган өлешен корбан китергән кеше үзе, аның гаиләсе һәм рухани ашаган. («Левиләр», 3:1-17; «III Патшалар», 9:25.)

Тәкъвалык

Аллаһыга тугрылык саклап, Аның сүзе буенча яшәүне аңлата.

К. Хаклык / Хак булу, Аклау.

Тәүбә итү

Гөнаһның гөнаһ икәнен аңлап, кешенең үз теләге белән гөнаһлы тормыштан баш тартуы, кылган гөнаһлары өчен үкенүе һәм гөнаһ эшләмәскә карар кылуы.

К. Аллаһыга таба борылу.

Тәүрат (яһ. тора)

Әлеге сүз «канун, нәсыйхәт, үгет» дигәнне аңлата. «Иске Гаһед»нең беренче биш китабын, ә кайвакыт бөтен «Иске Гаһед»не Тәүрат дип атыйлар.

К. Иске Гаһед.

Төргәк / Төргәкле китап

К. Кулъязма төргәге.

Төче күмәч бәйрәме

Исраилиләрдә Котылу бәйрәменнән соң үткәрелгән һәм җиде көн дәвам иткән бәйрәм. Ул көннәрдә төче камырдан пешерелгән ризык кына ашаганнар. Мисырдан киткән чакта камыр куярга вакыт булмаганлыктан, исраилиләр, Аллаһы әмерен үтәп, юлга ипине төче камырдан пешергәннәр. («Чыгыш», 12:17-20; 23:15.)

Тулаем яндыру корбаны

Бу – корбанның махсус төре, чөнки чалынган малны тулысынча мәзбәхтә яндырганнар. Башка төр корбаннарны китергәндә исә, аларның кайбер өлешләрен генә яндырып, калганын ашаганнар. Тулаем яндырылган корбанның төтене, күккә күтәрелеп, Аллаһының күңелен хушландыра дип саналган. («Яратылыш», 8:20; 22:2 һ. б.; «Левиләр», 1:2-17.)

Туммим һәм Урим

К. Урим һәм туммим.

Тупас тукыма

Тупас тукымага кешеләр кайгы яки үкенү билгесе итеп төренгәннәр. Андый вакытларда алар еш кына башларына көл сипкәннәр яисә көлгә утырганнар. («Нәхәмия», 9:1; «Даниил», 9:3; «Маттай», 11:21.)

Ураза тоту

Аллаһы ризалыгы өчен күпмедер вакыт яки күпмедер көннәр бөтенләй ризык ашамау. Ул көнне (көннәрне) Аллаһыдан мәрхәмәт һәм ярдәм сорап дога кылалар. («Маттай», 4:2; «Лүк», 18:12; «Рәсүлләр», 13:2-3.)

Урим һәм туммим / Урим

Баш руханиның күкрәкчәсендә сакланган ташлар. Аллаһының ихтыярын белер өчен шулар ярдәмендә жирәбә салганнар, дип фаразлана. («Чыгыш», 28:30; «Левиләр», 8:8; «Канун», 33:8.)

Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы

Тәүрат язылган заманнарда үлеләр дөньясы җир астында урнашкан, дип фаразланган. Ләкин ул хәзерге дин гыйлемендәге «тәмуг» төшенчәсе белән бер үк нәрсә түгел. Үлеләр дөньясына кешеләр вафат булганнан соң киткәннәр. Өлкән яшькә җиткәч, «ата-бабаларга кушылу» яхшы дип саналган. («Яратылыш», 37:25; 42:38; «Зәбур», 6:6; «Ишагыйя», 38:18; «Яхәзкыл», 32:18.)

Фарисейлар

Гайсә Мәсих заманында яһүдиләрдә дини фиркаларның берсе. Фарисейлар Муса канунын һәм гасырлар дәвамында шуңа өстәлеп килгән кагыйдәләрне төгәл үтәүне алга сөргәннәр.

Фарсы

Бабил патшалыгы таркалганнан соң (б. э. к. 539 нче елда) шул җирләрдә үсеп-көчәеп киткән империя. Ул, Исраилне дә кертеп, Грециядән алып Мисырга һәм Үзәк Азиягә кадәр булган барлык җирләрне яулап алган. Кайвакыт аны Мадай-Фарсы империясе дип атаганнар, чөнки Мадай өлкәсе б. э. к. 550 нче елда Фарсы империясе составына кергән. («Эстер», 1:19; «Даниил», 6:8, 12, 15.)

Фатихалау

Аллаһының кемгәдер мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүе («Гыйбриләргә хат», 6:14) яки кемнеңдер икенче берәүгә Аллаһыдан мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүне соравы («Римлыларга хат», 12:14).

Фәрештә

Аллаһыга хезмәт итүче һәм кешеләргә ярдәм итүче рухи зат. Әлеге сүзнең төп мәгънәсе – «хәбәрче»; пәйда булганда, фәрештәләр, гадәттә, Аллаһыдан хәбәр алып килгәннәр.

Фиргавен

Борынгы Мисыр патшаларын шулай атаганнар.

Фойникә

Тәүрат һәм Инҗилдә телгә алынган борынгы патшалык хәзерге Ливан җирләрендә урнашкан булган. Сур белән Сидун патшалыкның иң зур шәһәрләреннән саналган.

Хаким (яһ. Адонай, гр. Кюриос)

Яһүд һәм грек телләрендә бу сүз «нәрсәнеңдер яки кемнеңдер хуҗасы» дигән мәгънәне аңлата. Элек хатын-кыз – үзенең иренә, хезмәтчеләр һәм коллар хуҗаларына шулай мөрәҗәгать иткәннәр. Бу сүз белән Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә, Аның кешелек дөньясына, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа булуы аерып күрсәтелә. Инҗилдә Хаким сүзе Гайсә Мәсихкә карата еш кулланыла.

К. Раббы.

Хаклык / Хак булу (гр. дикайосуне)

1) Аллаһының һәрвакыт хаклы, гадел, тугры булуы («Римлыларга хат», 3:25-26; «II Петердән хат», 1:1);

2) кешенең Аллаһы белән дөрес мөнәсәбәттә булуы («II Тимутәйгә хат», 4:8). Хаклык, хак булу, тәкъвалык, аклау дигән сүзләрнең тамыры грек телендә бер үк.

К. Тәкъвалык, Аклау.

Хач

Гайсә Мәсих яшәгән чорда кешеләрне җәзалап үтерү өчен кулланылган җайланма; ул бер-берсенә турыпочмаклап кагылган ике бүрәнәдән гыйбарәт булган. Татарча аны шулай ук «тәре» дип тә атыйлар. Хачка кадаклану бик авыр һәм хурлыклы җәза саналган. Җәмгыять өчен куркыныч тудырган җинаятьчеләрне Рим хөкемчеләре, гадәттә, шундый төр җәзага тарта торган булган.

Хөкемдарлык таягы

Патшаның хакимлек көчен белдерә торган билге («Яратылыш», 49:10; «Эстер», 4:11; «Зәбур», 44:7; 59:9).

Хуҗа-Хаким

К. Хаким.

Һируд

1) Бөек Һируд: б. э. к. 37–4 нче елларда бөтен Фәләстин җире өстеннән идарә иткән Яһүдия патшасы. Гайсә Мәсих шул чорда туган.

2) Һируд Антипас, Бөек Һирудның угылы. Б. э. к. 4 нче елдан башлап б. э. 39 нчы елына кадәр Гәлиләя өлкәсенең идарәчесе.

3) Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы. Б. э. 41–44 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. Тарихка ул мәсихчеләрне эзәрлекләүче буларак та кереп калган. («Рәсүлләр», 12:1-5.)

Һүссөп

Исраил руханилары пакьләү йоласын башкарганда һүссөп үләнен корбан малы канына яисә махсус әзерләнгән суга манып кеше яки әйбер өстенә сипкәннәр («Чыгыш», 12:22; «Саннар», 19:18; «Яхъя», 19:29; «Гыйбриләргә хат», 9:19).

Чатырлар бәйрәме (яһ. суккот)

Исраил халкының, кырык ел буена чүлдә йөреп (Мисыр коллыгыннан котылганнан соң, Кәнган җиренә юл тотканда), чатырларда яшәвенә багышланган әлеге бәйрәм көз башына туры килгән. Җиде көн дәвам иткән бәйрәм вакытында кешеләр агач ботакларыннан ясалган чатырларда яшәгән. («Левиләр», 23:33-36, 39-43; «Саннар», 29:12-34; «Канун», 16:13-15.)

Шайтан

К. Иблис.

Шакшы рух

К. Явыз рух.

Шаһитлык чатыры

К. Изге чатыр.

Шәһәр капкасы

Борынгы шәһәрләр, гадәттә, калын дивар белән уратып алынган булган. Капка янындагы ачык мәйдан төрле җыеннар, очрашулар, сәүдә өчен иң кулай урын саналган. («Рут», 4:1-12.)

Шәраб бүләге

Гадәттә, икмәк бүләге белән бергә китерелгән. Ул, Аллаһы йортындагы иртәнге һәм кичке корбаннарның, шулай ук тулаем яндыру һәм татулык корбаннарының бер өлеше буларак, Аллаһыга багышланган. Аны мәзбәх өстенә койганнар. («Чыгыш», 29:40-41; «Саннар», 28:7.)

Шефела

Тау итәге Шефела – Урта диңгез ярлары белән Яһүдә таулары арасындагы җирләр. Әлеге басманың кайбер урыннарында «үзән» дип бирелә. Элек Шефела сикомор урманнарына бай булган.

Шимбә көн

Яһүдиләрдә атнаның җиденче көне. Дөньяны яратканнан соң, Аллаһы шимбәне ял көне буларак махсус аерып куйган. Шуңа күрә бу көнне яһүдиләргә эшләү катгый тыела. («Яратылыш», 2:2-3; «Чыгыш», 20:8-11.)

Шөһрәт

К. Дан.

Эдом

1) Исхак пәйгамбәр углы Эсауның икенче исеме («Яратылыш», 25:30);

2) Эсау токымы, ягъни эдомиләр яшәгән, Үле диңгездән көньякта һәм көньяк-көнчыгышта урнашкан ил. Эдом җирләрен башкача Сәгыйрь дип тә атаганнар.

Эфод

1) Раббыга гыйбадәт кылганда баш рухани кия торган, затлы тукымадан тегелеп, күкрәкне һәм арканы каплап торган өс киеме («Чыгыш», 28:6; «Левиләр», 8:6-7);

2) гыйбадәт кылганда руханилар кия торган җитен өс киеме («I Патшалар», 22:18; «I Елъязма», 15:27).

Югары киңәшмә

Яһүдиләрнең Хөкем шурасы. Ул җитмеш кешедән: руханилардан, канун белгечләреннән, аксөякләрдән торган. Киңәшмәдә, башлыча, дини мәсьәләләр каралган. Әлеге оешма шулай ук Рим хакимияте алдында үз халкының вәкиле дә булган.

Явыз рух

Иблискә хезмәт итүче, аның ихтыярын башкаручы рухи зат (җен).

Яхшы хәбәр (гр. эуаггелион)

Гайсә Мәсих тараткан Яхшы хәбәр Аллаһы Патшалыгының якынлашып килүе турында. Гайсә Мәсих үледән терелеп күккә ашканнан соң рәсүлләр тараткан Яхшы хәбәрнең мәгънәсе: дөнья гөнаһлары өчен Гайсә Мәсих корбан ителгәннән соң Аңа иман китерүче барлык кешеләр Аллаһы белән татулаша. («Маттай», 4:23; «Рәсүлләр», 10:36.) Инҗил җыентыгын «Яхшы хәбәр» дип тә атыйлар; Маттай, Марк, Лүк, Яхъя бәян иткән «Яхшы хәбәр»ләр Гайсә Мәсихнең кылган гамәлләре, вәгазьләре, Аның җәза алуы, үлеме һәм яңадан терелүе турында сөйли.

Яһүд теле

«Иске Гаһед» китаплары, нигездә, борынгы яһүд (гыйбрани) телендә язылган. Яһүд һәм арамей телләре – кардәш телләр. Бабил коллыгы чорыннан (б. э. к. VI гасырдан) борынгы яһүд телен арамей теле кысрыклый башлаган. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр инде арамей телендә сөйләшкәннәр, ә борынгы яһүд теле Изге Язмалар теле буларак сакланган.

Яһүдә

1) Ягъкубның углы, унике ыруг башлыгының берсе (Давыт патша һәм Гайсә Мәсих – Яһүдә ыругыннан);

2) Яһүдә токымы, яһүдиләр яшәгән ил, Исраилнең Көньяк патшалыгы.

Яңа ай бәйрәме

Исраилиләрдә айның беренче көне. Кешеләр ял итә, гыйбадәт кыла, җыйнаулашып корбан китерә торган көн. («Саннар», 28:11-15.)

Яңа Гаһед

К. Инҗил.

Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре

Китапларның тулы һәм кыскартылган исемнәре

Иске Гаһед

Яратылыш | Яратылыш
Чыгыш | Чыгыш
Левиләр | Левиләр
Саннар | Саннар
Канун | Канун
Нун углы Ешуа | Ешуа
Хөкемчеләр | Хөкемчеләр
Рут | Рут
Патшалар (беренче китап) | I Патшалар
Патшалар (икенче китап) | II Патшалар
Патшалар (өченче китап) | III Патшалар
Патшалар (дүртенче китап) | IV Патшалар
Елъязма (беренче китап) | I Елъязма
Елъязма (икенче китап) | II Елъязма
Эзра | Эзра
Нәхәмия | Нәхәмия
Эстер | Эстер
Әюб | Әюб
Зәбур | Зәбур
Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре | Гыйбрәтле сүзләр
Вәгазьче | Вәгазьче
Җырлар җыры | Җырлар җыры
Ишагыйя пәйгамбәр | Ишагыйя
Иремия пәйгамбәр | Иремия
Кайгы җыры | Кайгы җыры
Яхәзкыл пәйгамбәр | Яхәзкыл
Даниил пәйгамбәр | Даниил
Һошея пәйгамбәр | Һошея
Йоил пәйгамбәр | Йоил
Амос пәйгамбәр | Амос
Убадия пәйгамбәр | Убадия
Юныс пәйгамбәр | Юныс
Михә пәйгамбәр | Михә
Нахум пәйгамбәр | Нахум
Хабаккук пәйгамбәр | Хабаккук
Сефания пәйгамбәр | Сефания
Хәггәй пәйгамбәр | Хәггәй
Зәкәрия пәйгамбәр | Зәкәрия
Малахи пәйгамбәр | Малахи

Яңа Гаһед

Маттай бәян иткән Яхшы хәбәр | Маттай
Марк бәян иткән Яхшы хәбәр | Марк
Лүк бәян иткән Яхшы хәбәр | Лүк
Яхъя бәян иткән Яхшы хәбәр | Яхъя
Рәсүлләрнең эшләре | Рәсүлләр
Ягъкубтан хат | Ягъкубтан хат
Петердән беренче хат | I Петердән хат
Петердән икенче хат | II Петердән хат
Яхъядан беренче хат | I Яхъядан хат
Яхъядан икенче хат | II Яхъядан хат
Яхъядан өченче хат | III Яхъядан хат
Яһүдәдән хат | Яһүдәдән хат
Паулдан римлыларга хат | Римлыларга хат
Паулдан көринтлеләргә беренче хат | I Көринтлеләргә хат
Паулдан көринтлеләргә икенче хат | II Көринтлеләргә хат
Паулдан гәләтиялеләргә хат | Гәләтиялеләргә хат
Паулдан эфеслеләргә хат | Эфеслеләргә хат
Паулдан филиппуйлыларга хат | Филиппуйлыларга хат
Паулдан көлессәйлеләргә хат | Көлеcсәйлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә беренче хат | I Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә икенче хат | II Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан Тимутәйгә беренче хат | I Тимутәйгә хат
Паулдан Тимутәйгә икенче хат | II Тимутәйгә хат
Паулдан Титуска хат | Титуска хат
Паулдан Филимунга хат | Филимунга хат
Гыйбриләргә хат | Гыйбриләргә хат
Ачылыш | Ачылыш

Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

Географик Карталар

1. Борынгы Шерык
2. Мисырдан Кәнганга
3. Исраил Ыругларының Биләмәләре

4. Шаул, Давыт Һәм Сөләйман Идарә Иткән Заманнарда Исраил Патшалыгы

5. Исраил Һәм Яһүдә Патшалыклары
6. Гайсә Мәсих Заманында Рим Империясе
7. Гайсә Мәсих Заманында Фәләстин Җире
8. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәре

9. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәрендәге Аллаһы Йортының Сызымы

10. Рәсүл Паулның Сәяхәте 1-2

11. Рәсүл Паулның Сәяхәте 3-4

12. Ачылыш Китабында Телгә Алынган Җиде Бердәмлек

Борынгы Шерык

Мисырдан Кәнганга

Исраил ыругларының биләмәләре

Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек

Table of Contents

Изге Язма

Гыйбрәтле Сүзләр

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31

Сүзлек

Адәм Углы
Аклау
Аллаһы
Аллаһы Бәрәне
Аллаһы сандыгы
Аллаһыга таба борылу
Аллаһы йорты
Аллаһы Патшалыгы
Аллаһының изге кешесе
Арам
Арамей теле
Ата
Аширә
Ашторет
Ашшур
Әгрип
Бабил
Багал
Бердәмлек
Боерыклар сандыгы
Вакыт хисабы
Гаеп йолу корбаны
Гәлиләя
Гөнаһ
Гөнаһ йолу корбаны
Гөнаһ йолу көне
Грек теле
Гыйбадәтханә
Дан
Җинаять
Зәбур
Иблис
Изге
Изге Рух
Изге Рух белән сугарылу
Изге чатыр
Изге Язма
Икмәк бүләге
Илленче көн бәйрәме
Иман итүче
Иман итүчеләр бердәмлеге
Инҗил
Иске Гаһед
Исраил
Йолып алу
Йөзем изгеч
Кайгы киеме
Кайсар
Калкулык / Калку җир
Кальга
Камышлы диңгез
Канун
Канунчы / Канун белгече
Кәнган
Кәтип
Керубимнәр
Килданиләр
Килешү
Килешү сандыгы
Кирмән
Корбан
Коткаручы
Котылу бәйрәме
Кулларны кую
Кулъязма төргәге
Күкләр Патшалыгы
Ладан
Май сөртү
Мәаб
Мәзбәх
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихчеләр
Мәҗүсиләр
Мирра
Очрашу чатыры
Өлкәннәр
Пакь, чиста булу (булмау)
Пәйгамбәрләр
Пелешет
Пелештиләр
Раббы
Раббы йорты
Раббының көне / Раббы көне
Рәсүл
Рим
Рухани
Саддукейлар
Самарея
Сикомор
Синай тавы
Сөннәткә утырту
Сөннәтсезләр
Стан
Суга чумдыру йоласы
Сугыш арбасы
Су җыю чокыры
Татулык корбаны
Тәкъвалык
Тәүбә итү
Тәүрат
Төргәк / Төргәкле китап
Төче күмәч бәйрәме
Тулаем яндыру корбаны
Туммим һәм Урим
Тупас тукыма
Ураза тоту
Урим һәм туммим / Урим
Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы
Фарисейлар
Фарсы
Фатихалау
Фәрештә
Фиргавен
Фойникә
Хаким
Хаклык / Хак булу
Хач
Хөкемдарлык таягы
Хуҗа-Хаким
Һируд
Һүссөп
Чатырлар бәйрәме
Шайтан
Шакшы рух
Шаһитлык чатыры
Шәһәр капкасы
Шәраб бүләге
Шефела
Шимбә көн
Шөһрәт
Эдом
Эфод
Югары киңәшмә
Явыз рух
Яхшы хәбәр
Яһүд теле
Яһүдә
Яңа ай бәйрәме
Яңа Гаһед
Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

- Борынгы Шерык
- Мисырдан Кәнганга
- Исраил ыругларының биләмәләре

- Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

- Исраил һәм Яһүдә патшалыклары
- Гайсә Мәсих заманында Рим империясе
- Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире
- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

- Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

- Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

- Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек